دو فصلنامه کواترنری ایران

چکیده در این مطالعه سه محیط رسوبی اصلی از رسوبات هولوسن دشت خوزستان شامل پهنه جزومدی و ساحلی، تالاب لب شور-شیرین‌ و محیط رودخانه‌ای براساس مطالعه 11 مغزه‌ رسوبی شناسایی شدند. در طول هولوسن پیشین و میانی، جنوب دشت خوزستان یک فروافتادگی با انرژی پایین جزرومدی و تحت تاثیر مصب رودخانه بوده است. با افزایش سطح تراز آب، خط ساحلی بسرعت بسمت فلات قاره پیشروی کرده و با مغروقه نمودن بستر اصلی رودخانه توسعه پهنه جزرومدی اتفاق افتاده است. کاهش سطح آب دریا در 5500 و 2500 سال قبل با ایجاد شرایط کمی خشک تر و گسترش سبخای ساحلی و ایجاد دلتای دهانه ای دور از خط ساحل و رسوبگذاری نهشته های رودخانه ای همراه بوده است. توسعه مگافن رودخانه جراحی با کاهش نرخ تراز آب دریا و به همراه تثبیت مسیر رودخانه رخ داده است. با پیشروی بادزن آبرفتی رودخانه جراحی از شرق به سوی غرب، تغییرات محیطی از رسوبات پهنه ساحلی و جزرومدی به تالابی و سپس در بخش فوقانی مغزه‌ها رسوبات آبرفتی نمایان می شود. وجود تناوت رسوبات آبرفتی و تالابی در مغزه‌های حاشیه تالابی می‌تواند تحت تاثیر تغییرات سطح تراز تالاب، مهاجرت کانال رودخانه جراحی در سطح بادزن آبرفتی، عوامل و دستکاری‌های انسانی قرار گرفته باشد.

چکیده پلایای کجی نمکزار در شمال نهبندان و در مسیر جاده­ی بیرجند-نهبندان واقع شده و دارای ساختار زمین­شناسی پیچیده­ای ناشی از عملکرد گسل­های فعال نهبندان و سهل­آباد است. این حوضه­ی کششی رومبوئدر با نهشته­های کواترنری از نوع رسوبات مخروط­افکنه، کفه­ی نمکی و آبرفتی پوشیده شده است. هدف پژوهش حاضر، بازسازی اقلیم دیرینه­ی هولوسن پسین با تحلیل داده­های سه مغزه­ی رسوبی به ژرفای میانگین 810 سانتی­متر بوده است. رخساره‌های شناسایی­شده شامل هفت نوع، متعلق به محیط‌های مخروط‌افکنه‏ای، تالابی و پلایایی هستند. بر اساس داده­های سن­سنجی منطقه و تطبیق با پلایای هامون و جازموریان، نرخ متوسط رسوب­گذاری حدود 64/0 میلی­متر در سال تخمین زده شد. در طول 22 هزار سال گذشته، سه دوره­ی مرطوب، یک دوره­ی سرد، دو دوره­ی خشک و گرم و دو دوره­ی خشک و سرد ثبت گردیده است. الگوی تغییرات اقلیمی نشان می­دهد که دوره­های خشک به­صورت ناگهانی آغاز شده و به­صورت تدریجی پایان یافته­اند. درحالی­که دوره­های مرطوب روندی معکوس داشته­اند. شدت و کوتاهی دوره­های خشک نسبت به مرطوب و سرد، از ویژگی­های بارز اقلیم منطقه در بازه­ی مورد بررسی است.

چکیده دریاچه آبزالو در جنوب شهر قلعه‏خواجه، مرکز شهرستان اندیکا، در شمال‌شرق استان خوزستان، در دامنه ارتفاعات زاگرس چین‏خورده، زیر واحد ایذه، در تقسیم‏بندی ژئومورفولوژیکی واقع شده است. برای تعیین محیط‌­های رسوبی طول هولوسن پسین دریاچه آبزالو، تعداد 8 مغزه رسوبی از بخش داخلی دریاچه برداشت شد. عمق متوسط مغزه­های رسوبی 5 و بیشینه عمق 5/7 متر است. رخساره­‌های رسوبی براساس بافت رسوب، نوع کانی­های تبخیری، وجود مواد آلی، تغییرات رنگ و سایر مولفه­های ماکروسکوپی، شناسایی و تفکیک شدند و نمونه‌برداری براساس تغییر در نوع رسوبات و رخساره‌های رسوبی انجام گرفت. تعداد 36 نمونه رسوبی از 2 مغزه جهت آنالیز عنصری با دستگاهICP-OES  و دستگاه XRF (X-Ray fluorescence) انتخاب شد و نیز تعداد 3 نمونه مورد آنالیز سن‌سنجی به روش ایزوتوپی C14-AMS قرار گرفت. تعیین پارامترهای آماری، نمودارهای هیستوگرام فراوانی عناصر و آنالیز خوشه‌ای به منظور تعیین ارتباط عناصر با یکدیگر در محیط نرم افزار SPSS انجام پذیرفت. در این پژوهش با توجه به بررسی‌های انجام گرفته از نسبت‌های عنصری V/Cr، Mn/Al، K/Al، Rb/Al، Si/Fe، Ti/K جهت بازسازی وضعیت اقلیمی و محیطی، میزان مواد آواری ریزدانه (معلق و رسوبات رسی) ورودی به حوضه، شدت هوازدگی و فرسایش در حوضه آبریز و نوسانات سطح آب دریاچه استفاده شد. براساس آنالیز سن‌سنجی، بازسازی اقلیم و جغرافیای گذشته دریاچه آبزالو حداقل در 5 هزار سال گذشته انجام گرفت. با توجه به بررسی‌های انجام گرفته حداقل دو دوره پرآبی و دو دوره خشک در طول هولوسن پسین (5000 سال گذشته) شناسایی شد. دوره‌های مرطوب از 1800 تا 500 سال پیش در یک دوره 1300 ساله و از 4400 تا 2500 سال پیش در یک دوره 1900 ساله طول کشیده است. دوره‌های خشک، با مدت زمان کوتاه‌تر از دوره‏های مرطوب، از 2500 تا 1800 سال پیش در یک دوره 700 ساله و از 4400 تا 4700 سال پیش در یک دوره 300 ساله امتداد داشته است. دوره های خشک در منطقه با ورود رسوبات گرد و غبار همراه بوده است. مشخصه دوره های مرطوب نیز افزایش در میزان فرسایش و هوازدگی در حوضه آبریز می باشد.

چکیده در این مقاله به مقایسه و ارزیابی ژئوسایت های شهرستان سردشت با استفاده از دو مدل بریلها و زوروس پرداخته شده است. با استناد بر روش­های پیمانی، ارزش ژئومورفولوژیکی سایت­ها با استفاده از شش معیار علمی- آموزشی، تنوع زمین­شناختی، زیست­محیطی و زیبایی­شناختی، ارزش فرهنگی، خطرات بالقوه و نیازهای حفاظتی و پتانسیل برای استفاده (کاربری) موجود در روش زوروس و چهار معیار علمی، آموزشی، گردشگری بالقوه و خطر اضمحلال موجود در روش بریلها بررسی و مقایسه شده است. طی بررسی اولیه توسط کارشناسان خبره و افراد محلی، سه ژئوسایت از دایره ارزیابی با توجه به معیارهای گفته شده خارج و سپس تعداد 15 پرسشنامه برای ارزیابی دو ژئوسایت اصلی و منتخب تهیه و توزیع شد. نتایج ارزیابی نشان داد در مدل بریلها بالاترین ارزش را شاخص خطر اضمحلال و پائین­ترین ارزش را شاخص گردشگری به خود اختصاص داده است. از نظر درجه خطر اضمحلال، دو ژئوسایت مجموعه آبشار های سه گانه شلماش و مجموعه اشکال چشمه تراورتنی کانی برازان در وضعیت متوسط قرار دارد که اگر با مدیریت بهینه حفاظت نشوند در آینده­ای نه چندان دور می­توانند در وضعیت خطر بالای اضمحلال قرار بگیرند. نتیجه ارزیابی ژئومورفوسایت­ها با مدل زوروس نشان داد کمترین امتیازات شاخص مربوط به عیار حفاظتی و زیست محیطی و  بالاترین رتبه شاخص­ها مربوط به عیار علمی است. لذا با توجه به نتایج این ارزیابی، از یک طرف بر ضرورت داشتن برنامه ای بلندمدت و اصولی در منطقه که بتواند امکان راه اندازی شبکه­ای از فعالیت­های نظارت و حراست از ژئومورفوسایت­ها را فراهم کند و از طرفی ارتقاء هویت­های محلی، ایجاد زیرساخت­های گردشگری، توسعه محصولات و خدمات جدید محلی، ایجاد فرصت­های جدید شغلی، تشویق رشد اقتصاد محلی و در نتیجه دستیابی به توسعه پایدار محلی را سبب شودتاکید می­شود.
 

چکیده پژوهش حاضر با هدف شناسایی و ارائه اطلاعات دقیق از رخدادهای خشک اقلیمی هولوسن میانی و پسین در زاگرس مرکزی انجام شده است. بررسی داده های حاصل از آنالیزهای ژئوشیمی، سن سنجی و حساسیت مغناطیسی بر روی 220 سانتی متر مغزه رسوبی برداشت شده از تالاب هشیلان، امکان بازسازی شرایط اقلیمی 6000 سال گذشته در منطقه زاگرس میانی را فراهم نمود. نتایج این مطالعات نشان دهنده افزایش طوفان‌های گرد و غبار در دوره‌های خشک بود که در دوره‌های زمانی 5200-5400، 4700-4850، 3700-4200، 3250-3400، 2100-2300 و 1500-1700سال قبل در منطقه رخ داده‌اند. بیشترین نوسانات و رخدادهای اقلیمی کوتاه مدت در منطقه متعلق به هولوسن پسین بوده است. همچنین نتایج آنالیزهای ژئوشیمی ، پذیرفتاری مغناطیسی و جرم کاهی گرمایشی، بررسی تغییرات عناصر و نسبت های عنصری رسوبات محیط تالاب نشان‌دهنده مطابقت رخدادهای خشک به همراه طوفان‌های گردوغبار با رخدادهای سرد هولوسن در نیمکره شمالی بود.

چکیده در این پژوهش، ضمن جمع‌آوری اطلاعات قبلی در ارتباط با مطالعات اقلیم دیرینه و ‌رسوب‌شناسی، اقدام به برداشت 16 مغزه رسوبی با بیشینه ژرفای 5/11 متر به صورت دست‌نخورده از رسوبات بستر پلایای گاوخونی توسط مغزه‌گیر اوگر شد. رخساره‌های رسوبی بر اساس رنگ، ‌اندازه دانه، ساخت رسوبی، شکل دانه، و نوع کانی‌های تبخیری تفکیک شدند. نمونه‌برداری بر اساس تغییر در نوع رسوبات و رخساره‌های رسوبی انجام گرفت. تعداد 80 عدد نمونه رسوبی جهت آنالیز ‌دانه‌بندی تفکیک شد. ‌دانه‌بندی نمونه‌ها به دو روش الک مرطوب و ذرات ریزتر از ماسه (سیلت و رس) توسط دستگاه لیزر انجام گرفت و با استفاده از نرم‌افزار سدی لایزر پارامترهای آماری رسوب‏شناسی محاسبه شد و در نرم‌افزار SPSS مورد تحلیل قرار گرفت. تیپ غالب رسوبات بستر پلایا گل و محیط‌های رسوبی بادی، رودخانه، دلتا، دریاچه، و پلایا است. با توجه به آنالیز سن‌سنجی به روش ایزوتوپی C₁₄-AMS، میزان رسوب‌گذاری در بخش‏های غربی حدود 4/0 میلی‌متر و بخش‏های شرقی 25/0 میلی‏متر در سال بوده است. در این مطالعه دو دوره مهم خشک (8200 و 4500 سال پیش) در رسوبات هولوسن بستر پلایای گاوخونی شناسایی شد که حاکی از خشک شدن و گسترش رسوبات بادی در بستر پلایاست.

چکیده بررسی تاریخچه تغییرات اقلیمی و محیطی تالاب آبزالو در طول دوره هولوسن پسین با استفاده از مغزه های رسوبی موضوع پژوهش حاضر است. تعداد ۸ رخساره‌ رسوبی براساس خصوصیات رسوب، میزان مواد آلی، رنگ، وجود بقایای گیاهی و صدفی و سایر مؤلفه‏های ماکروسکوپی و 3 محیط مخروط‌افکنه‏ ای و رودخانه‏ ای و تالابی در هشت مغزه برداشت شده شناسایی و تفکیک شدند. نتایج سن‌سنجی 3 نمونه از پوسته های صدفی به روش ایزوتوپ کربن 14، میزان متوسط رسوب‌گذاری در تالاب آبزالو را 22/1 میلی‏متر در سال نشان داد. حداقل دو دوره پرآبی و دو دوره خشک در طول هولوسن پسین (5000 سال گذشته) شناسایی شد. دوره‌های مرطوب از 1800 تا 500 سال پیش در یک دوره 1300 ساله و از 4400 تا 2500 سال پیش در یک دوره 1900 ساله طول کشیده است. دوره‌های خشک، با مدت زمان کوتاه‌تر از دوره‏های مرطوب، از 2500 تا 1800 سال پیش در یک دوره 700 ساله و از 4400 تا 4700 سال پیش در یک دوره 300 ساله امتداد داشته است. دوره‏های خشک با شدت بیشتر و مدت زمان کمتر بصورت ناگهانی در منطقه ظاهر شده و به صورت تدریجی به ‏پایان رسیده‌اند و دوره‏های مرطوب به‌تدریج شروع شده و ناگهان پایان پذیرفته‌اند.

چکیده دریاچه ارومیه در شمال باختر ایران به عنوان یکی از بزرگترین دریاچه های فوق اشباع نمک جهان، به دلیل عوامل انسانی و طبیعی در معرض کاهش شدید تراز آب و خشک شدن قرار دارد. کاهش شدید تراز آب در دو دهه اخیر و رخنمون یافتن بستر دریاچه به صورت پهنه های گلی، گلی-نمکی و نمکی در بخش­های بزرگی از دریاچه منجر به تغییر محیط رسوبی از یک محیط دریاچه­ای دائمی به یک محیط رسوبی پلایایی تحت تاثیر تغییرات فصلی شده است. ظهور و گسترش میکرولندفرم های محیط های پلایایی در بستر خشک شده دریاچه موید تغییر در محیط رسوبی دریاچه و روند رسوبگذاری است. مهم­ترین میکرولندفرم­های پهنه­های گلی دریاچه شامل ترک های گلی، زمین های پف کرده با ساخت تی پی و دیاپیرهای گلی می باشند. میکرولندفرم­ها در پهنه­های نمکی گسترش و تنوع بیشتری دارند و شامل  ساخت های انحلالی نمک در مقیاس میکروسکوپی و ماکروسکوپی، رشد بلورهای هالیت و سیلویت در اشکال و اندازه های مختلف، هالیت های شعاعی، ریپل های نامتقارن نمکی، پلی گون های نمکی، قارچ های نمکی، پشته های نمکی، سواحل و سدهای نمکی، ساخت های نعل اسبی نمکی، حفره ها و غارهای نمکی، پهنه های گسیختگی نمک و فرش های جلبکی می باشند. رخنمون یافتن پهنه های نمکی در بخش های بزرگی از بستر دریاچه و نیز  برداشت نمک برای استفاده های صنعتی می تواند منجر به حمل ذرات منفصل نمک به مناطق مسکونی و کشاورزی در زمان طوفان های بادی و گرد و غبار گشته و عوارض زیست محیطی برای ساکنین اطراف دریاچه به همراه داشته باشد.

چکیده دریاچه ارومیه واقع در شمال غربی کشور ایران به عنوان یکی از بزرگ ترین دریاچه های فوق اشباع از نمک دنیا مطرح است که قابل مقایسه با دریاچه بزرگ نمک آمریکا می باشد.این تحقیق با هدف شناسایی عناصر اقتصادی موجود در شورابه و تعیین روند ته نشست رسوبات تبخیری با گذر زمان انجام شد. روند تبخیر درحوضچه تبخیر مورد مطالعه قرار گرفته است. ابتدا 2025 لیتر شورابه، از شمال غرب دریاچه برداشت گردید و به حوضچه تبخیر که در هوای آزاد و زیر نور مستقیم خورشید جایگیری شده بود، منتقل شد. در طول مدت 96 روز، 255 نمونه شورابه و 3 نمونه نمک جامد از دیواره حوضچه برداشت شد و جهت تعیین میزان عناصر منیزیم، پتاسیم و لیتیم به آزمایشگاه منتقل گردید. در انتهای این مدت حجم شورابه در اثر تبخیر از 2025 به 881/25 لیتر تقلیل یافت. غلظت منیزیم از 56 گرم بر لیتر به 104 گرم بر لیتر رسید. میزان غلظت پتاسیم محلول درشورابه از 10 گرم بر لیتر به 23 گرم بر لیتر افزوده شد و میزان لیتیم از 21 ppm به 34 ppm  افزایش پیدا کرد . در عین حال میزان سدیم محلول در شورابه از 37 گرم بر لیتر به 4 گرم بر لیتر رسید.