دو فصلنامه کواترنری ایران

چکیده ریگزارها از مجموعه‌ای از تپه‌های ماسه‌ای تشکیل شده است که به دلیل وضعیت مورفولوژیکی و دینامیکی، تاثیر زیادی بر وضعیت زیست‌محیطی و فعالیت‌های انسانی از جمله تخریب اراضی کشاورزی دارند. با توجه به اهمیت موضوع، در این پژوهش به طبقه‌بندی ریگزارهای اطراف دشت کویر و چاله مسیله و ارزیابی تغییرات آن‌ها طی سال‌های 2005 تا 2020 پرداخته شده است. برای این منظور، از داده‌های آماری 12 ایستگاه هواشناسی و تصاویر ماهواره‌ای استفاده شد و نرم‌افزارهای Google Earth، ArcGIS و WRplot به‌عنوان ابزار تحلیل به‌کار گرفته شدند. ریگزارها ابتدا بر اساس شکل ظاهری طبقه‌بندی و سپس با بهره‌گیری از روش‌های سنجش از دور و درونیابی IDW، وضعیت حرکت آن‌ها بررسی شد. نتایج نشان می‌دهد که این منطقه دارای 13081 کیلومترمربع ریگزار با اشکال متنوع توده‌های ماسه‌ای است و حدود 78 درصد آن‌ها فعال‌اند. جابجایی این توده‌ها در بازه مطالعه‌شده بین 5 تا 65 متر متغیر بوده است. همچنین، بین سرعت و جهت باد با میزان جابجایی ماسه‌ها در مناطق شرقی ریگ جن ارتباط معناداری مشاهده شد، در حالی‌که در مناطق شمالی بند ریگ کاشان به دلیل تثبیت ماسه‌ها توسط پوشش گیاهی و ویژگی‌های مورفولوژیکی، چنین ارتباطی وجود ندارد.

چکیده مطالعه‌ی ژئوشیمیایی رسوبات حوضه‌های آبی مانند رودخانه‌ها، مصب‌ها و بستر دریا می‌تواند گام مؤثری برای پیدا کردن منشأ و ارزیابی مدل توزیع آلاینده‌های زیست‌محیطی در منطقه باشد. در این پژوهش، به مطالعه‌ی ژئوشیمی واحدهای سنگی حوضه‌ی آبریز رودخانه‌ی قره‌سو و سهم آن در ایجاد پتانسیل آلودگی عناصر سنگین در رسوبات بستر خلیج گرگان پرداخته شد. شیست‌های منطقه دانه‌بندی ریز تا متوسط دارند و ماهیت سنگ اولیه در بیشتر آن‌ها حفظ شده است. سازندهای کربناته-آواری خوش‌ییلاق و کربناته لار، مهم‌ترین توالی‌های رسوبی منطقه‌ی مورد مطالعه هستند. مشخصات مقاطع نازک و مشاهدات میدانی نیز این واقعیت را نشان می‌دهد که در بیشتر نمونه‌های مربوط به سازند خوش‌ییلاق، از زمینه‌ی کربناته و دانه‌های آواری مانند کوارتز و فلدسپار تشکیل شده است. سازند لار غالباً از کربناته خالص تشکیل شده است که شامل کانی‌شناسی کلسیت و دولومیت است. در نمونه‌های مورد مطالعه از این سازند، بلورهای لوزی شکل دولومیت به خوبی مشاهده می‌شود. نهایتاً، نتایج تحلیل داده‌های ژئوشیمیایی نشان داد که بین نمونه‌های رسوب و سنگ و همچنین بین فلزات سنگین در هر سه نوع نمونه (سنگ، رسوب و آب) شباهت بسیار زیادی وجود دارد، به طوری که همه فلزات سنگین در هر سه نمونه در یک خوشه قرار می‌گیرند که این نشان‌دهنده‌ی منشأ یکسان این فلزات است. مقادیر فلزات سنگین در نمونه‌های مورد مطالعه به طور تقریبی برای کبالت 1-27 (میانگین 13)، کروم 134-7 (میانگین 88)، مس 6-59 (میانگین 32)، نیکل 1-76 (میانگین 42)، سرب 1-49 (میانگین 23)، وانادیوم 8-185 (میانگین 100) و روی 9-157 (میانگین 99) به صورت ppm می‌باشد. غلظت فلزات سنگین به تدریج با فاصله گرفتن از منبع رودخانه و به سمت سواحل خلیج گرگان افزایش می‌یابد. به طور کلی، منبع اصلی فلزات سنگین عمدتاً شیست گرگان و تشکیل شمسک است. دخالت انسانی در غلظت فلزات سنگین در رودخانه‌ی قره‌سو و سواحل خلیج گرگان بسیار کم و نادر است.

چکیده نتایج نشان داد که As، Cd و Mo در نمونه‌های رسوبی دارای غنی شدگی قابل توجه می‏باشند. عناصر (Fe > Pb > Ni > Cr > Mn) در رده غنی شدگی متوسط و عناصر (Cu > Zn > Ba > V > Co) در رده غنی شدگی کم قابل طبقه‌بندی می‏باشند. خطر اکولوژیکی کادمیوم در سطح متوسط و برای سایر عناصر در سطح کم ارزیابی گردید. میانگین کلی شاخص پتانسیل خطر اکولوژیکی (RI) در تمام ایستگاه‏‏های نمونه برداری نشان دهنده سطح کم خطر اکولوژیکی است. میانگین شاخص خطر سمیت (TRI) نشانگر رده بدون خطر سمیت می‏باشد. نیکل با 52% اثر، بیشترین سهم را در شاخص خطر سمیت دارد. کروم با 19% سهم دوم را در شاخص خطر سمیت دارد.
غلظت کروم و نیکل در رسوبات عمدتا زمین زاد است، که با همبستگی بالای آنها با آلومینیوم تأیید می‏شود. غنی شدگی متوسط کروم و نیکل را می‏توان به غلظت طبیعی بالای آنها در خاک جنوب ایران نسبت داد. با این حال، مقادیر کمتری از این عناصر نیز منشأ انسان ساخت دارند. غنی شدگی قابل توجه As و Cd در رسوبات نشان دهنده منشأ غالب انسان ساخت این عناصر است.

چکیده ارتفاعات البرز شرقی واقع در شمال پلایای دامغان، به سبب وجود گسل­های متعدد همچون گسل آستانه، دامغان، تزره و عطاری جزء نواحی فعال زمین­ساختی ایران به شمار می­رود. هدف اصلی در این پژوهش شناسایی تغییرات زمین­ساختی و فرسایشی این بخش از ارتفاعات البرز و نواحی اطراف آن شامل پلایای دامغان در قالب پیدایش محورهای فرایش و فرورفتگی در طی کواترنری می­باشد که منجر به شکل­گیری لندفرم­های متعددی شده­است.  در این راستا،  از روش تحلیل و بررسی نقشه های همپایه و تفریقی برمبنای ناهنجاری­های ایجاد شده در رده­های آبراهه­ای متأثر از فرایندهای فرایشی و فرسایشی فعال در کواترنری استفاده به عمل آمد. بررسی­های انجام­شده بر روی منطقه مورد مطالعه نشان­می­دهد که دو  عامل زمین­ساخت فعال و سنگ­شناسی بر روی ساختارهای مورفولوژیک و لندفرم­های منطقه تأثیر بسیار زیادی دارند. نتایج نشان می­دهد که گسل­های منطقه در طی کواترنری فعال بوده و با  سازوکارهای متفاوت رانده و امتدادلغز که در برخی نواحی دارای جایگاه­های تراکششی و ترافشارشی نیز بوده­اند، مجموعه­ای از لندفرم­های فرایش­یافته یا فروافتاده را در ناحیه دامغان به وجود آورده­اند. برخی از این لندفرم­ها نشانگر عدم تطابق ساختاری البرز متأثر از فعالیت گسل­های ناحیه در ارتباط با عامل مهم سنگ­شناسی می­باشند. 

چکیده رای تعیین محیط‌­های رسوبی دوره کواترنری پایانی تعداد پنج مغزه رسوبی با عمق بیشینه 7 متر و مجموع عمق حدود 30 متر از رسوبات بستر مناطق مختلف پلایای جازموریان با استفاده از مغزه‏گیر دستی برداشت و بررسی شد. رخساره­‌های رسوبی براساس بافت رسوب، نوع کانی­های تبخیری، وجود مواد آلی، تغییرات رنگ و سایر مولفه­ های ماکروسکوپی، شناسایی و تفکیک شدند.تعداد 19 نمونه رسوبی از یک مغزه برداشت شده در مرکز پلایا جهت آنالیز عنصری با دستگاه ICP-OES انتخاب شد. جهت برآورد زمانی از وقایع اقلیمی در منطقه از نتایج سن‌سنجی انجام شده قبلی استفاده شد. میزان متوسط رسوب‌گذاری در پلایای جازموریان 4/0 میلی‏متر در سال بوده و میزان رسوب‌گذاری برای عمق‌های مختلف رسوبات متفاوت است. در این پژوهش با توجه به بررسی های انجام گرفته از نسبت‌های عنصری جهت بازسازی وضعیت اقلیمی و محیطی، میزان مواد آواری ریزدانه (معلق و رسوبات رسی) ورودی به حوضه، شدت هوازدگی و فرسایش در حوضه آبریز و نوسانات سطح آب دریاچه استفاده شد. نتایج تحلیل­ها حاکی از شناسایی 8 رخساره رسوبی، 5 زیر محیط رسوبی شامل محیط های بادی، رودخانه‌ای، دلتایی، دریاچه‌ای و پلایایی است. همچنین در این مطالعه دست کم 2 دوره خشک در حدود 8200 و 4200 سال قبل شناسایی گردید.

چکیده رسوبات لسی در ناحیه نسبتا پهناوری از نواحی جنوب و غرب شهرستان ارومیه تشکیل شده‌اند. این نهشته‌ها در تصاویر ماهواره‌ای پردازش‌شده به‌صورت واحدهای عدسی شکل قابل‌تفکیک و شناسایی هستند. هدف از این مطالعه شناسایی و تعیین وسعت رسوبات لس در محدوده موردمطالعه با استفاده از روش دورسنجی، نمونه‌برداری و مطالعات دانه‌بندی برای تعیین خصوصیات آن مورداستفاده قرار گرفت.همچنین با تطبیق لایه‌های تیره و روشن و نیز منحنی تغییرات آب‌وهوای جهانی سعی در تخمین سن لایه‌های لس نمودیم. بدین منظور تعداد هفت نمونه لس مورد آنالیز دانه‌بندی قرار گرفت و نمودارهای تجمعی و هیستوگرام و نسبت جور شدگی به میانگین اندازه ذرات ترسیم شد. بررسی هیستوگرام نمونه‌های موردمطالعه نشان داد که دو مرکز تجمع مشترک در هر هفت نمونه، محدوده اندازه رس و سیلت می‌باشد. در این بررسی همچنین جنس و گونه صدف‌ها موردبررسی و شناسایی قرار گرفت و سن برخی از آن ها به دوره های یخچالی وورم و میندل نسبت داده شد. رسوب‌گذاری لس در شیب شمال تا شمال شرقی یا جهت بادپناه دامنه ارتفاعات و در مواردی داخل فرورفتگی‌های ساختاری سنگ‌بستر انجام گرفته است. با تطبیق لایه‌های تیره و روشن مربوط به ضخیم‌ترین ترانشه موردمطالعه، با منحنی تغییرات آب و هوایی، سن تخمینی ۵۵٠ هزار سال برای قدیمی‌ترین لایه لس به دست آمد. انجام آنالیز دانه‌بندی نمونه‌های لس و ترسیم دیاگرام‌های رسوبی، پیک‌هایی را آشکار می‌کند که نشان‌دهنده منشا دو تا سه‌گانه ذرات تشکیل‌دهنده این لس‌ها می‌باشد. به علت وجود رس در مقادیر بالا لس ارومیه را می‌توان به‌عنوان یک لس لومی در نظر گرفت و تناوب لایه‌های خاک فسیل و لس باعث می‌شود این واحدهای رسوبی را تحت عنوان "کمپلکس‌های لسی" نام ببریم.

چکیده دریاچه ارومیه در شمال غربی ایران واقع‌شده و یکی از بزرگ‌ترین دریاچه‌های فوق شور دائمی جهان و بزرگ‌ترین دریاچه فوق شور خاورمیانه می‌باشد. در دو دهه اخیر در اثر تغییرات آب‌ و هوا و کاهش بارش، افزایش دما و تبخیر و بسیاری دیگر از عوامل تشدیدکننده خشک‌سالی، مصرف آب در منطقه افزایش یافته همچنین احداث سد و میان‌گذر شهید کلانتری و استفاده از آب رودهای تغذیه‌کننده دریاچه جهت مصارف کشاورزی و شهری موجب کاهش شدید آب دریاچه شد. در این تحقیق مدل مفهومی جهت بررسی میزان اثرگذاری و اثرپذیری و تعیین ضرایب اهمیت نسبی و رتبه‌بندی آن‌ها با استفاده از روش یکپارچه‌سازی دیمتل و فرآیند تحلیل شبکه‌ای فازی و ماتریس ارتباطات عوامل مؤثر جهت تعیین ضرایب وزنی به روش F.D.ANP ارائه ‌گردید تا مهم‌ترین پارامترهای موثر بر خشکی دریاچه ارومیه شناسایی شود. بررسی اولویت‌بندی زیر معیارها نشان داد تمامی زیرمعیارهایی که بعد از چهار زیر معیار مدیریتی قرارگرفته است، به‌جز افزایش دما، کاهش باران و افزایش تبخیر همگی درصورتی‌که یک برنامه مدیریتی صحیح تدوین می‌شد شرایط افت آب دریاچه رخ نمی‌داد و یا شدت بسیار کمتری داشت.

چکیده پژوهش حاضر با هدف شناسایی و ارائه اطلاعات دقیق از رخدادهای خشک اقلیمی هولوسن میانی و پسین در زاگرس مرکزی انجام شده است. بررسی داده های حاصل از آنالیزهای ژئوشیمی، سن سنجی و حساسیت مغناطیسی بر روی 220 سانتی متر مغزه رسوبی برداشت شده از تالاب هشیلان، امکان بازسازی شرایط اقلیمی 6000 سال گذشته در منطقه زاگرس میانی را فراهم نمود. نتایج این مطالعات نشان دهنده افزایش طوفان‌های گرد و غبار در دوره‌های خشک بود که در دوره‌های زمانی 5200-5400، 4700-4850، 3700-4200، 3250-3400، 2100-2300 و 1500-1700سال قبل در منطقه رخ داده‌اند. بیشترین نوسانات و رخدادهای اقلیمی کوتاه مدت در منطقه متعلق به هولوسن پسین بوده است. همچنین نتایج آنالیزهای ژئوشیمی ، پذیرفتاری مغناطیسی و جرم کاهی گرمایشی، بررسی تغییرات عناصر و نسبت های عنصری رسوبات محیط تالاب نشان‌دهنده مطابقت رخدادهای خشک به همراه طوفان‌های گردوغبار با رخدادهای سرد هولوسن در نیمکره شمالی بود.

چکیده رودخانه حاجی­عرب  یک رودخانه فصلی در جنوب استان قزوین است. این مطالعه جهت بررسی رسوبات این رودخانه و تعیین رخساره­های رسوبی آن صورت گرفته است. از چهار گمانه و با بیشینه عمق ۸.۳ متری تعداد 57 نمونه از اطراف تپه باستانی قره­تپه برداشت شده است. دانه بندی رسوبات به روشهای الک خشک، الک تر و الک شیکر لیزری انجام شده است. بررسی رسوبات این رودخانه به شناسایی سه دسته رخساره رسوبی  منجر شد که عبارتند از: رخساره­های گلی (Fl ,Fm ,Fr) ، ماسه­ای (Sm ,Sp ,Sl ,Sh) و گراولی (Gh ,Gcm ,Gms ,Gci ,Gmg  ,Gmm)، که در قسمت­های مختلف محیط رودخانه­ای ته­نشست کرده­اند. براساس رخساره­های شناسایی شده، عناصر ساختاری خارج کانال (FF)، ماسه با اشکال لایه­ای (SB)، بار گراولی و اشکال لایه­ ای (GB)، جریان گراویته­ای (SG) و کانال (CH) در این حوضه رسوبی شکل گرفته­اند. مدل­های رسوبی این رودخانه شامل رودخانه­های مآندری با بار ریزدانه، مآندری با بار ماسه­ای، بریده­بریده با بسترگراولی و بریده­بریده گراولی کم­عمق می­باشد.

چکیده دریای خزر بزرگ‌ترین توده آبی محصور در خشکی است که از حدود سه‌میلیون سال پیش از دریاهای جهان جدا شد. مغزه‏های مورد مطالعه در بخش‏های شرقی بابلسر، شمال شرقی جویبار، و شرق زاغمرز در سواحل جنوبی دریای خزر واقع شده است. این پژوهش با هدف تفکیک و بررسی رخساره‏ها و محیط رسوبی و نیز ژئوشیمی عناصر با مطالعه مغزه‏های رسوبی انجام شد. طی بررسی‏های میدانی سه مغزه BAG و AZD و AM با تناوبی از رسوبات آواری ریز تا متوسط دانه به ترتیب با عمق‏های تقریبی 700 و 500 و 900 سانتی‏متری انتخاب شدند. در مجموع 92 نمونه برای مطالعات رسوب‏شناسی (46 نمونه) و ژئوشیمی (46 نمونه) مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفتند. دانه‏بندی رسوبات درشت و ریز دانه به ترتیب با الک مرطوب و لیزری صورت پذیرفت. تحلیل ژئوشیمی عناصر اصلی و فرعی رسوبات نیز با استفاده از ICP-OES انجام شد. بر اساس مطالعات رسوب‏شناسی و بافتی، رخساره‏های گل ماسه‏ای قهوه‏ای، ماسه‏ای تا ماسه‏گلی خاکستری، و گلی تا رس سیلتی ماسه‏ای سیاه شناسایی شدند. در توالی مغزه‏ای نسبت‏های عنصری Ti/Al و Fe/Al در افق‏های رسوبی دانه‏ریز و Si/Al و Zr/Al در افق‏های رسوبی دانه‌درشت هماهنگی و انطباق خوبی نشان می‏دهند که به ترتیب حاکی از کاهش و افزایش انرژی محیطی است. همچنین انطباق قوی بین Ca و Sr در برخی افق‏های مغزه‏ها حاکی از رسوب‌گذاری کانی‏های کربناته در درون دریا یا دریاچه به صورت زیستی است.

چکیده خواص مغناطیسی واحدهای لسی دوره کواترنر، که با خاک‌های قدیمی در شمال ایران متمایز می‏شوند، مدلی برای درک فرایندهای خاک‌ساز و ارتباط آن با بارندگی کنونی و اقلیم گذشته در این منطقه ارائه می‏دهد. در این مطالعه تجزیه‌وتحلیل طیف‌سنجی بازتابی انتشاری (از این پس DRS) در آزمایش‌های اندازه‌گیری رنگ و همچنین پذیرفتاری مغناطیس وابسته به دما (از این پس χ-T ) در محیط آرگون از توالی لس‌ـ خاک قدیمی اواخر پلیئستوسن در منطقه چنارلی در شمال ایران ارائه شد. بدین منظور مواد معدنی اکسید آهن مغناطیسی، مگنتیت، ماگهمیت، هماتیت، و گوتیت در لس و خاک قدیمی شناسایی شد. نتایج DRS نشان داد نسبت هماتیت به گوتیت با روند فرایندهای خاک‌ساز و بارندگی و تشکیل خاک قدیمی ارتباط مثبت و قابل توجهی دارد. داده‌های این تحقیق همچنین نشان داد تشکیل ماگهمیت خاک‌ساز و انحلال آن نقش مهمی در تقویت و کاهش پذیرفتاری مغناطیسی در توالی‌های لس‌‌‌ـ خاک قدیمی دارد.

چکیده پادگانه‌های دریایی مجموعه‌ای از عوارض تکتونیکی در ایران هستند و در طول سواحل دریای عمان از جاسک تا گواتر امتداد دارند. این پادگانه‌ها پیوسته در حال بالا آمدن‌اند و این امر بر مورفولوژی آن‌ها تأثیر زیادی گذاشته است و نمود بارز آن را می‌توان شکل‌گیری پرتگاه‌های مارنی‌ـ ماسه‌سنگی در این مناطق دانست. اما یکی از سؤالات مهم در بررسی این پادگانه‌ها، برآورد میزان برخاستگی این پادگانه‌ها در بخش‌های مختلف آن است. هدف از این تحقیق بررسی و برآورد تغییرات ارتفاعی پادگانه‌های دریایی منطقه کنارک تا کلات با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای، تکنیک تداخل‌سنجی راداری و همچنین بررسی تأثیر آن بر مورفولوژی این پادگانه‌ها بود. در این تحقیق از تصاویر ماهواره‌ای رادار ENVISAT در بازه زمانی 2003 تا 2010 و از آنالیز سری زمانی SBAS برای تحلیل میزان جابه‌جایی و تغییرات ارتفاع پادگانه‌های دریایی کنارک، گوردیم، تنگ و کلات استفاده شد. نتایج حاصل از این تحقیق بیانگر آن است که میزان برخاستگی سواحل در پادگانه‌های منطقه مورد مطالعه یکسان نیست و میانگین میزان برخاستگی از 25/0 میلی‌متر در سال در پادگانه کنارک در شرق منطقه مورد مطالعه به سمت غرب تا 7/0 میلی‌متر در سال در پادگانه کلات افزایش می‌یابد. در بخش‌هایی از پادگانه‌های دریایی، هم‌زمان با برخاستگی، فرونشست‌هایی مشاهده می‌شود که دلیل آن را می‌توان شکل‌گیری گسلش‌های نرمال در این منطقه و فرونشینی سطح پادگانه‌ها دانست. این برخاستگی‌ها و فرونشست‌ها بر مورفولوژی پادگانه‌های دریایی تأثیر گذاشته و اشکال ژئومورفولوژی همانند پرتگاه‌های مارنی‌ـ ماسه‌سنگی متعدد را در این منطقه به وجود آورده است. علاوه بر آن بررسی‌ها نشان می‌دهد بالاترین سطوح ارتفاعی در پادگانه‌های دریایی منطبق بر مناطقی است که میزان برخاستگی آن‌ها بیشتر از سایر نقاط است.

چکیده در این پژوهش، ضمن جمع‌آوری اطلاعات قبلی در ارتباط با مطالعات اقلیم دیرینه و ‌رسوب‌شناسی، اقدام به برداشت 16 مغزه رسوبی با بیشینه ژرفای 5/11 متر به صورت دست‌نخورده از رسوبات بستر پلایای گاوخونی توسط مغزه‌گیر اوگر شد. رخساره‌های رسوبی بر اساس رنگ، ‌اندازه دانه، ساخت رسوبی، شکل دانه، و نوع کانی‌های تبخیری تفکیک شدند. نمونه‌برداری بر اساس تغییر در نوع رسوبات و رخساره‌های رسوبی انجام گرفت. تعداد 80 عدد نمونه رسوبی جهت آنالیز ‌دانه‌بندی تفکیک شد. ‌دانه‌بندی نمونه‌ها به دو روش الک مرطوب و ذرات ریزتر از ماسه (سیلت و رس) توسط دستگاه لیزر انجام گرفت و با استفاده از نرم‌افزار سدی لایزر پارامترهای آماری رسوب‏شناسی محاسبه شد و در نرم‌افزار SPSS مورد تحلیل قرار گرفت. تیپ غالب رسوبات بستر پلایا گل و محیط‌های رسوبی بادی، رودخانه، دلتا، دریاچه، و پلایا است. با توجه به آنالیز سن‌سنجی به روش ایزوتوپی C₁₄-AMS، میزان رسوب‌گذاری در بخش‏های غربی حدود 4/0 میلی‌متر و بخش‏های شرقی 25/0 میلی‏متر در سال بوده است. در این مطالعه دو دوره مهم خشک (8200 و 4500 سال پیش) در رسوبات هولوسن بستر پلایای گاوخونی شناسایی شد که حاکی از خشک شدن و گسترش رسوبات بادی در بستر پلایاست.

چکیده تراورتن ها منطقۀ وسیعی در جنوب غرب آذرشهر  استان آذربایجان شرقی  را پوشش میدهند. در قسمتهایی نیز در حال حاضر چشمه هایی فعال در حال ته نشست تراورتن هستند. در این مطالعه 96 نمونه آب از 1 چشمۀ تراورتن ساز و 5 چشمۀ غیرتراورتن ساز در منطقۀ آذرشهر جهت تعیین غلظت یونهای اصلی، با استفاده از دستگاه کروماتوگرافی یونی، آنالیز شد. تعداد 6 نمونه آب از چشمه های منطقه نیز به منظور تعیین غلظت فلزات سنگین و ایزوتوپهای پایدار اکسیژن18 و دوتریم انتخاب شدند. داده های هیدروژئوشیمیایی و ایزوتوپی به دست آمده در این تحقیق جهت تعیین خصوصیات هیدروشیمیایی، منشأ مواد محلول، منشأ آب چشمه ها، تیپ آب چشمه ها، اختلاط آب چشمه ها، و غلظت فلزات سنگین در آب چشمه های تراورتن ساز و غیرتراورتن ساز مورد استفاده قرار گرفت. مطالعات هیدروشیمیایی نمونه های مورد مطالعه نشان داد، از لحاظ اسیدیته، آب چشمه ها در حد خنثی، مقدار EC آنها بالاتر از حد استاندارد شرب، و تیپ آب چشمه های تراورتن ساز منطقه بیکربناته است. همچنین، نتایج این مطالعه نشان داد منشأ یونهای اصلی موجود در آب چشمه ها نیز انحلال کربناتها و تا حدودی تبخیری هاست. مطالعات ایزوتوپی چشمه ها نشان دهندۀ منشأ اولیۀ جوی است و همچنین نشان میدهد عمق چرخش آب در چشمه های تراورتن ساز قزلداغ و تاپتاپان بسیار زیاد است و ارتفاع منطقۀ تغذیه بالاتری نسبت به دیگر چشمهها دارند.

چکیده بررسی و پهنه‌بندی پارامترهای کیفیت آب زیرزمینی جهت تعیین کاربری‌های مختلف اهمیت بسزایی دارد. گاه، نوع و کیفیت رسوبات کواترنر تأثیر بسزایی در این پارامترها دارند. هدف از این تحقیق ارزیابی کیفی آب زیرزمینی در رسوبات کواترنری دشت جوین واقع در شمال شرق ایران و ارزیابی تغییرات مکانی کیفیت آب زیرزمینی در بخش‌های مختلف دشت و تعیین عوامل مؤثر بر آن است. در این مطالعه برای ارزیابی کیفیت شیمیایی آب زیرزمینی تلفیقی از روش‌های آماری مانند تجزیه خوشه‌ای و ضرایب همبستگی و روش‌های هیدروشیمیایی مانند نسبت‌های یونی و نمودارهای ترکیبی به کار گرفته شد. بر اساس نتایج تجزیه خوشه‌ای می‌توان آبخوان را به چهار زون تقسیم کرد که هر زون ترکیب شیمیایی متفاوتی دارد. بر اساس تطبیق لایه‌های اطلاعاتی (گروه‌‌بندی کیفیت آب زیرزمینی با رخنمون‌های کواترنری منطقه)، به لحاظ زمین‌شناسی، چاه‌هایی که از لحاظ کیفیت آب زون 1 را تشکیل می‌دهند در پهنه ساختاری آبرفت‌های درشت‌دانه کوهپایه‌ای، چاه‌هایی که زون 2 را تشکیل می‌دهند در ساختارهای بادبزنی آبرفتی جوان، و چاه‌هایی که زون 3 و4 را تشکیل می‌دهند در نهشته‌های پهنه سیلابی واقع شده‌اند. تیپ غالب آب در جهت حرکت آب زیرزمینی از ارتفاعات جنوبی دشت به سمت شمال دشت تا رودخانه کال‌شور (از زون 1 به سمت زون 4) از بی‌ کربناته سدیک به سولفاته سدیک و در نهایت به کلرور سدیک تغییر می‌کند. این روند بر اساس تطبیق نمودار کاتیون سدیم با آنیون‌های سولفات و کلرید به دست آمد. لیتولوژی حاشیه دشت و رسوبات حاصل از هوازدگی آن‌ها در دشت این پهنه‌بندی را تأیید می‌کند. در بررسی نسبت‌های یونی، منشأ سدیم از هوازدگی پلاژیوکلاژها‌ـ آلبیت و تبادل یونی، منشأ منیزیم از گرانیت‌های بالادست، و منشأ کلسیم تبادل یونی با رسوبات کواترنری آبخوان است.

چکیده شناخت علل تغییرات اقلیمی جهانی یکی از چالش‌های مهم علمی است. بازسازی آب‌وهوای گذشته از بایگانی‌های مختلف رسوب و یخ نشان می‌دهد که آب‌وهوا می‌تواند به طور چشمگیری در بازه‌های زمانی متفاوت، از چندین دهه تا هزاره، تغییر کند. گردوغبار بادی، که با تغییرات آب‌وهوایی جهانی در ارتباط است، یکی از مؤلفه‌های مهم سیستم آب‌وهوایی است که تغییرات ناگهانی گذشته را نشان می‌دهد. لس‌ها به طور بالقوه می‌توانند تغییرات دیرینه محیطی را طی چندین چرخه یخبندان ثبت کنند. در این پژوهش، برش رسوبی سعدآباد، واقع در استان گرگان، جهت بررسی آب‌وهوای دیرینه، مربوط به MIS ۵e (۱۴۷۰۰۰ تا ۵۷۰۰۰ سال پیش) شمال‏شرق ایران، با توجه به نبود اطلاعات کافی در خصوص آب‌وهوای دیرینه و سیستم‌های تأثیرگذار بر آن در این دوره زمانی، مطالعه شد. بدین منظور ابتدا مطالعات کتابخانه‏ای و میدانی و سپس مطالعات آزمایشگاهی صورت گرفت و تعداد ۹۲ نمونه به فواصل ۱۰ سانتی‌متری از توالی مورد نظر تهیه و برای همه آن‌ها پذیرفتاری مغناطیسی اندازه‏گیری شد. بر اساس نتایج به‌دست‏آمده، نمونه‏ ها دارای نوسانات افزایشی در بخش‏های پالئوسولی و کاهشی در بخش‏های لسی بودند. نتایج حاکی از آن بود که برش رسوبی سعدآباد در طول حدود ۱۴۷۰۰۰ تا ۵۷۰۰۰ سال گذشته حدود سه دوره آب‌وهوایی گرم و مرطوب و سه دوره سرد و خشک داشته است. در دوره آب‌وهوایی گرم و مرطوب لایه‏های خاک دیرینه و شبه‌خاک دیرینه با میزان پذیرفتاری مغناطیسی بالا و در دوره آب‌وهوایی سرد و خشک لایه‏های لس با میزان پذیرفتاری پایین تشکیل شده است. آب‌وهوای دیرینه و پی بردن به جزئیات تغییرات آن در گذشته به برنامه‌ریزی‌های مدیریتی و زیرساختی و ایجاد سناریوهای منطقی اقلیمی در کشور کمک شایانی خواهد کرد.

چکیده اولین قدم برای بررسی آبخوان‌ها و اکتشاف آب‌های زیرزمینی شناخت عمق و هندسه سنگ کف آن‌هاست. روش‌های ژئوفیزیک نقش مهمی در بررسی آبخوان‌ها ایفا می‌کنند. زیرا این روش‌ها یگانه راه شناسایی ساختارهای زیرسطحی عمیق با هزینه‌ای کمتر از روش‌های مستقیم، مثل حفاری، هستند. با توجه به پیچیدگی رسوبات آبرفتی از لحاظ جنس و دانه‌بندی و همچنین جنس و عمق سنگ کف، نحوه مدل‌سازی‌های ژئوفیزیکی و رسیدن به نتیجه مورد انتظار اهمیت بالایی دارد. حل مسائل نامعین، که تعداد پارامترهای ناشناخته بیشتر از تعداد مشاهدات و اندازه‌گیری‌ها باشد (به دلیل فقدان داده کافی)، بر اساس فیزیک مسئله، در دستگاه معادلات مشتقات جزئی امکان‌پذیر است. وارون‌سازی یکی از راه‌های مفید برای ایجاد یک مدل منطقی و ارتباط بین نتایج مشاهدات و اندازه‌گیری‌هاست. در تحقیق پیش رو، یک قالب برای حل مسائل وارون نامعین در نرم‌افزار کامسول ارائه می‌شود که در گستره وسیعی از سیستم‌های فیزیکی تابع قوانین معادله مشتقات جزئی کاربرد دارد. ابتدا با استفاده از چند مدل مصنوعی و ایجاد داده‌های مصنوعی (مدل‌سازی پیشرو) وارون‌سازی دوبعدی گرانی‌سنجی در نرم‌افزار کامسول اجرا و اعتبارسنجی شد. سپس با استفاده از داده‌های گرانی‌سنجی واقعی، که به صورت دوبعدی در بخشی از دشت قطروم برداشت شده است، ساختار جانبی سنگ‌ کف در طول دو پروفیل بررسی و با نمودار چاه‌های موجود در این پروفیل‌ها تطبیق داده شد. نتایج نشان داد این روش، ضمن سرعت بالا در محاسبات، قابلیت تفکیک مناطق با اختلاف چگالی کم را با دقت قابل قبول دارد.اولین قدم برای بررسی آبخوان‌ها و اکتشاف آب‌های زیرزمینی شناخت عمق و هندسه سنگ کف آن‌هاست. روش‌های ژئوفیزیک نقش مهمی در بررسی آبخوان‌ها ایفا می‌کنند. زیرا این روش‌ها یگانه راه شناسایی ساختارهای زیرسطحی عمیق با هزینه‌ای کمتر از روش‌های مستقیم، مثل حفاری، هستند. با توجه به پیچیدگی رسوبات آبرفتی از لحاظ جنس و دانه‌بندی و همچنین جنس و عمق سنگ کف، نحوه مدل‌سازی‌های ژئوفیزیکی و رسیدن به نتیجه مورد انتظار اهمیت بالایی دارد. حل مسائل نامعین، که تعداد پارامترهای ناشناخته بیشتر از تعداد مشاهدات و اندازه‌گیری‌ها باشد (به دلیل فقدان داده کافی)، بر اساس فیزیک مسئله، در دستگاه معادلات مشتقات جزئی امکان‌پذیر است. وارون‌سازی یکی از راه‌های مفید برای ایجاد یک مدل منطقی و ارتباط بین نتایج مشاهدات و اندازه‌گیری‌هاست. در تحقیق پیش رو، یک قالب برای حل مسائل وارون نامعین در نرم‌افزار کامسول ارائه می‌شود که در گستره وسیعی از سیستم‌های فیزیکی تابع قوانین معادله مشتقات جزئی کاربرد دارد. ابتدا با استفاده از چند مدل مصنوعی و ایجاد داده‌های مصنوعی (مدل‌سازی پیشرو) وارون‌سازی دوبعدی گرانی‌سنجی در نرم‌افزار کامسول اجرا و اعتبارسنجی شد. سپس با استفاده از داده‌های گرانی‌سنجی واقعی، که به صورت دوبعدی در بخشی از دشت قطروم برداشت شده است، ساختار جانبی سنگ‌ کف در طول دو پروفیل بررسی و با نمودار چاه‌های موجود در این پروفیل‌ها تطبیق داده شد. نتایج نشان داد این روش، ضمن سرعت بالا در محاسبات، قابلیت تفکیک مناطق با اختلاف چگالی کم را با دقت قابل قبول دارد.

چکیده دریاچه ارومیه در شمال باختر ایران به عنوان یکی از بزرگترین دریاچه های فوق اشباع نمک جهان، به دلیل عوامل انسانی و طبیعی در معرض کاهش شدید تراز آب و خشک شدن قرار دارد. کاهش شدید تراز آب در دو دهه اخیر و رخنمون یافتن بستر دریاچه به صورت پهنه های گلی، گلی-نمکی و نمکی در بخش­های بزرگی از دریاچه منجر به تغییر محیط رسوبی از یک محیط دریاچه­ای دائمی به یک محیط رسوبی پلایایی تحت تاثیر تغییرات فصلی شده است. ظهور و گسترش میکرولندفرم های محیط های پلایایی در بستر خشک شده دریاچه موید تغییر در محیط رسوبی دریاچه و روند رسوبگذاری است. مهم­ترین میکرولندفرم­های پهنه­های گلی دریاچه شامل ترک های گلی، زمین های پف کرده با ساخت تی پی و دیاپیرهای گلی می باشند. میکرولندفرم­ها در پهنه­های نمکی گسترش و تنوع بیشتری دارند و شامل  ساخت های انحلالی نمک در مقیاس میکروسکوپی و ماکروسکوپی، رشد بلورهای هالیت و سیلویت در اشکال و اندازه های مختلف، هالیت های شعاعی، ریپل های نامتقارن نمکی، پلی گون های نمکی، قارچ های نمکی، پشته های نمکی، سواحل و سدهای نمکی، ساخت های نعل اسبی نمکی، حفره ها و غارهای نمکی، پهنه های گسیختگی نمک و فرش های جلبکی می باشند. رخنمون یافتن پهنه های نمکی در بخش های بزرگی از بستر دریاچه و نیز  برداشت نمک برای استفاده های صنعتی می تواند منجر به حمل ذرات منفصل نمک به مناطق مسکونی و کشاورزی در زمان طوفان های بادی و گرد و غبار گشته و عوارض زیست محیطی برای ساکنین اطراف دریاچه به همراه داشته باشد.

چکیده مطالعات بین‌رشته‌ای نقش مهمی در پاسخگویی به سؤالات پروژه‌های مهندسی بازی می‌کنند. مطالعات تلفیقی رسوب‌شناسی و ژئوالکتریک برای بررسی پراکنش انواع رسوبات دو سوی غربی و شرقی بخش جنوبی دریاچه ارومیه، نقش آن‌ها در تبادل آب‌های زیرزمینی و وجود گسل در بستر دریاچه انجام شد. بدین منظور 18 گمانه 10 متری در سه پروفیل در دو سوی دریاچه حفاری و رسوبات ستون چینه‌شناسی آن‌ها تحت آزمایش دانه‌بندی و کانی‌شناسی و تطابق قرار گرفت. تعداد 391 سونداژ ژئوالکتریکی قائم با آرایه شلومبرژه در دشت‌های حاشیه برداشت شدند. ستون دانه‌بندی گمانه‌ها با سونداژ مجاور متناظر شد و با تصحیحات نرمال‌سازی، به روش دیفیوژن، درون‌یابی و نقشه‌های هم‌مقاومت ترسیم و تفسیر شد. در 5 مقطع عرضی، برش‌هایی از غرب تا شرق دریاچه تهیه و تغییرات دانه‌بندی و مقاومت الکتریکی در آن‌ها بررسی شد. نتایج نشان داد در دو ناحیه، به دلیل وجود رسوبات درشت‌دانه و دارای مقاومت الکتریکی بالا، امکان تبادل آب‌های زیرزمینی وجود دارد. این نقاط می‌توانند مسیل‌های قدیمی رودخانه شهرچای و باراندازچای و انشعابات آن‌ها بوده باشند. به دلیل تمایز بالا و اختلاف مقادیر دو پارامتر مقاومت الکتریکی و مغناطیسی در دو سوی دریاچه، یک گسستگی ژئوفیزیکی در دو روش ژئوالکتریک و مغناطیس‌سنجی هوایی در محل دریاچه قابل اثبات است.

چکیده منابع آب سطحی و زیرزمینی، به‌خصوص چشمه کارستی ارناوه و سد شیرین‌دره، منابع اصلی آب آشامیدنی و کشاورزی در استان خراسان شمالی در شمال شرق ایران است. هدف این مطالعه تعیین منشأ و بررسی خصوصیات هیدروشیمیایی و ایزوتوپی چشمه ارناوه و سد شیرین‌دره و کیفیت آب جهت کشاورزی و شرب بود. نمونه‌های آب طی یک دوره (مهرماه 1397) از چشمه کارستی ارناوه، رودخانه، و سد شیرین‌دره جمع‌آوری و مقادیر EC، TDS، یون‏های اصلی، و ایزوتوپ‏های δ¹⁸O و ²Hδ آن‏ها تعیین شد. همچنین، دو ایستگاه باران‌سنجی قلعه بربر و حصه‏گاه نیز جهت نمونه‏ برداری ایزوتوپی از آب باران و ترسیم خط ایزوتوپی بارش انتخاب شدند. نتایج هیدروشیمیایی نشان داد تیپ آب کلیه نمونه‏ ها Ca-Mg-HCO₃ و Ca-Mg-SO₄ است. میانگین هدایت الکتریکی نمونه ‏ها حدود 900 میکروموس بر سانتی‏متر بود که تغییرات مکانی و عمقی چندانی در محدوده مورد مطالعه ندارد. کیفیت آب رودخانه شیرین‌دره پس از اختلاط با چشمه بهتر شده و مقدار غلظت یون‏ها کاهش یافته است. رابطه به‌دست‌آمده برای خط بارش ایزوتوپی شیرین‌دره + 5.67 (R= 0.96) δ¹⁸O 7.14 ²H=δ بوده که به دلیل تبخیر ثانویه و شیب و عرض از مبدأ آن نسبت به خط بارش جهانی کاهش پیدا کرده است. بررسی ایزوتوپی نشان می‏دهد منشأ آن‏ها بارش‏های جو‌ّی است و نمونه‏ های مخزن، به دلیل تبخیر، غنی ‏تر از رودخانه است و انحراف ناچیزی از خط بارش محلی دارد. کیفیت آب از نظر شرب و کشاورزی مناسب است.

چکیده میزان جابه‌جایی متفاوت تپه‌های ماسه‌ای در دو سایت هم‌جوار در چاله دراَنجیر و عوامل اصلی کنترل‌کننده این لندفرم‌ها موضوع اصلی این پژوهش است. وجود یا نبودِ پوشش گیاهی و تفاوت مکانی تپه‌های ماسه‌ای این فرضیه را مطرح می‌کند که تغییر مؤلفه‌های هیدروژئولوژیکی عامل مهم اختلاف نسبی میزان جابه‌جایی تپه‌های ماسه‌ای در دو سایت مجاور است. برای آزمودن این فرضیه و دست‌یابی به هدف، تکنیک‌های دورسنجی، داده‌های میدانی، و آنالیزهای ژئوشیمیایی به کار گرفته ‌شدند. در این زمینه، ابتدا میزان جابه‌جایی سالیانه تپه‌های ماسه‌ای بر اساس عکس‌های هوایی و تصاویر ماهواره‌ای در بازه پنجاه‌ساله (1346 ـ 1396) محاسبه شد. سپس، با مغزه‌گیری توسط اوگر دستی، 8 گمانه تا عمق متوسط 20_/1 متر حفاری و نمونه‌های رسوب در هر سایت برداشت شد. حفاری با اوگر تا سطح ایستابی (متوسط عمق 1 متر) انجام گرفت و عمق آب زیرزمینی برای هر گمانه اندازه‌گیری شد. همچنین در هر گمانه 50 میلی‌لیتر آب برای آنالیز شیمیایی توسط دستگاه نمونه‌بردار آب برداشت شد. در مجموع 28 نمونه رسوب از سایت اول، 20 نمونه رسوب از سایت دوم، و 8 نمونه آب از 8 گمانه استخراج شد. تجزیه‌وتحلیل نتایج مؤید آن است که کمیت و کیفیت آب زیرزمینی به دو شیوه متفاوت بر میزان حرکت تپه‌های ماسه‌ای تأثیر می‌گذارند. در سایت اول وجود آب زیرزمینی با شوری کمتر سبب تشکیل پوشش گیاهی شده و سرعت جابه‌جایی تپه‌های ماسه‌ای را کاهش داده (45_/0 متر در سال) است؛ ولی در سایت دوم عمق کم آب زیرزمینی، قدرت مویینگی بالا، و شوری زیاد باعث شده نرخ حرکت تپه‌های ماسه‌ای نسبت به سایت اول هم کمتر باشد (23_/0 متر در سال).

چکیده تغییرات زمانی و مکانی اندرکنش آب‏های سطحی و زیرزمینی در تالاب‏ها، به منزله یکی از زیست‏بوم‏های آبی مهم، بسیار زیاد و پیچیده است. در محیط‏های خشک و نیمه‌خشک، که میزان بارش‏های جو‌ّی بسیار متغیر و به میزان چشمگیری کمتر از میزان تبخیر است، آب‏های زیرزمینی عامل اصلی تعادل و حفظ محیط‏ زیست تالاب‏ها هستند. در این تحقیق تلاش شد با شناخت بهتر میزان و نحوه تغییرات در اندرکنش آب‏های سطحی و زیرزمینی تالاب قره‌قشلاق میزان آسیب‏پذیری این زیست‏بوم ارزشمند بررسی شود. این تالاب از نوع تالاب‏های ساحلی است و در انتهای مسیر رودخانه‏های‏ مردوق‏چای و زرینه‏رود در جنوب شرقی دریاچه ارومیه قرار دارد. تالاب‏های انتهایی، مانند این تالاب، به دلیل نداشتن سازوکار حذف نمک، چنانچه در معرض ورود آب شور قرار گیرند، نسبت به سایر تالاب‏ها آسیب بیشتری می‌بینند. در این پژوهش با ترسیم جهت جریان آب زیرزمینی در زمان‏های مختلف این نتیجه به دست آمد که تالاب قره‏قشلاق از آبخوان‌های بالادست خود تغذیه می‏شود. با استفاده از قانون دارسی، میزان آب ‏زیرزمینی ورودی به تالاب در سال آبی 1394 ـ 1395 حدود 738_/0 میلیون متر مکعب برآورد شد. در روش دیگر، با استفاده از میزان ایزوتوپ‏های پایدار دوتریم و اکسیژن -18، مقدار آب زیرزمینی ورودی در سال یادشده به ترتیب 8۰۲_/0 و 5۵۸_/0 میلیون متر مکعب بر سال تخمین زده شد. ارزیابی مؤلفه‏های بیلان آب در تالاب قره‌قشلاق نشان می‌دهد حدود 20 درصد از آب این تالاب در سال آبی 1394 ـ 1395 با آب‏ زیرزمینی تأمین شده است.

چکیده دلتاها از پویاترین لندفرم­ های ژئومورفولوژیک هستند که به طور همزمان تحت تأثیر فرآیندهای دریا و خشکی قرار دارند. دلتای اروند به دلیل شیب بسیار کم در پیش کرانه، طی آخرین دوره کواترنری تا حال حاضر تحت تأثیر تغییرات ائوستاتیکی آب خلیج فارس و رسوب­گذاری رودخانه تحوّلات زیادی را تجربه نموده است که از دیدگاه بنیادی ژئومورفولوژی تاکنون به آن پرداخته نشده است. دستیابی به نحوه تغییر و تکامل دلتای اروند مهم­ترین هدف این پژوهش می­باشد. داده­های حاصل از نتایج ژئوشیمی XRD و ICP، دانه بندی و تعیین سن رسوباتِ هفت مغزه برداشت شده، مهم ترین ابزارهای پژوهش می باشند. نتایج بازسازی دیرینه محیط­ های رسوبی و فرآیندهای شکل ­زای دلتا در ارتباط با تغییرات تراز آب خلیج فارس، سه محیط رسوب­گذاری رودخانه ­ای، تالابی و جزر و مدی را شناسائی کرد. آنالیزهای ژئوشیمی نسبت به دانه بندی در این دلتا به مراتب بهتر توانسته به تحلیلی منطقی­تر از شرایط محیط ­های رسوب­گذاری گذشته کمک کند. آنالیز ایزوتوپ  و  به همراه سایر مطالعات پیشین نشان داده است دلتای اروند در اثر تداخل فرآیندهای فعال رودخانه­ای (PB2300) با پیشروی و پسروی­ های مکرر آب دریا (از 9000 سال پیش) شکل گرفته است.

چکیده گاهی از سرگذشت و چگونگی تحول شکل‌های زمین، از دیرباز ذهن بسیاری از دانشمندان علوم زمین را به خود مشغول ساخته است و این کار با شواهد ثبت‌شده در حافظه­ی تاریخی زمین شکل­ها امکان‌پذیر است. در این مقاله شواهد ژئومورفولوژی کواترنری دشت اشتهارد و قزوین به‌منظور پی بردن به چگونگی تحول این منطقه، با استفاده از بازدیدهای میدانی و تهیه­ ی نقشه­ی ژئومورفولوژی منطقه در نرم‌افزار ArcMap، نمونه‌برداری از رسوبات از محل ترانشه ­ها و لندفرم ها، و استفاده از مدل ارتفاع رقومی با دقت 5/12 متر، موردبررسی و تجزیه‌وتحلیل قرارگرفته است. ابتدا شواهد پالئوژئومورفولوژی منطقه شناسایی، و نمونه‌برداری شد. سپس نمونه­ها به آزمایشگاه منتقل‌شده و مورد آزمایش­های گرانولومتری، مورفوسکپی و هیدرومتری قرار گرفت و نمودارها و آنالیزهای رسوبی در نرم‌افزار GRADISTAT 4 انجام شد. در پایان با برقراری ارتباط میان نتایج به‌دست‌آمده از تحلیل ژئومورفولوژیکی منطقه، نتایج آزمایشگاه رسوب­شناسی و تحلیل­های ارتفاعی چگونگی تغییر و تحول دشت اشتهارد مورد بررسی قرار گرفت. بر این اساس یک دریاچه درگذشته در شمال اشتهارد و جنوب غربی دشت قزوین وجود داشته است که توسط یک طاقدیس کشیده­ی کم ارتفاع به نام تاقدیس حلقه ­در از جنوب محدود بوده است. در اثر بالا آمدن آب این دریاچه، آب از این ارتفاعات سرریز کرده و شروع به باز کردن مسیر خود می­ کند. آب تخلیه‌شده از دریاچه در پشت ارتفاعات یک دریاچه ­ی دیگر به عمق 10 متر به وجود می­ آورد و درنهایت سرریز آن در منحنی ارتفاعی 1140 متر، مسیر خود را تا دریاچه­ ی قم کنونی باز می‌کند. بعدازآن، دریاچه در شمال و جنوب تاقدیس حلقه ­در از بین رفته و کف آن تحت تأثیر فرسایش رسوبات قرار می­ گیرد.

چکیده در مناطق خشک و نیمه خشک به دلیل کمی بارندگی و برداشت بی­رویه از منابع آب زیرزمینی باعث تغییر الگوی هیدروژئولوژی، افزایش افت و در نهایت مرگ آبخوان­ها می گردد. دشت گیسور در جنوب استان خراسان رضوی واقع شده است. جهت بررسی تغییرات حجم ذخیره آبخوان و همچنین اثر آن بر کیفیت آب زیرزمینی، از اطلاعات سطح آب 18 پیزومتر موجود در دشت گیسور استفاده شده است. مقادیر هدایت الکتریکی در صحرا با استفاده از دستگاه هدایت سنج HANA اندازه گیری گردیده است. با توجه به نقشه هم­پتانسیل، تغذیه آبخوان عمدتا از بخش­های جنوبی، جنوب شرقی، و شمال غربی صورت می­گیرد. متوسط سطح آب پیزومترها دارای  افت 5/5 متری در طول دوره 23 ساله می­باشد. بررسی بیلان آب زیرزمینی برای دوره یک ساله نشان از کسری مخزن به مقدار 12/4 میلیون متر مکعب بوده است. با توجه به نقشه­­ی پراکندگی هدایت الکتریکی، تغییرات هدایت الکتریکی تقریبا با جهت جریان آب زیرزمینی همسو می­باشد. مقدار شوری در جهت جریان تا بخش­های میانی روند افزایشی را نشان می­دهد که نتیجه تخریب کیفی منابع آب زیرزمینی ناشی از نفوذ آب شور و ایجاد گرادیان زیاد به سمت مرکز در طی برداشت بیش از حد می­باشد.