دو فصلنامه کواترنری ایران

چکیده مطالعات جامع و شرایط زمین ساختی حاکم بر دشت هشتگرد بیانگر وجود سفره آب زیرزمینی چند لایه است (مطالعات بیلان دشت هشتگرد، 1395). در طول سه دهه اخیر دشت هشتگرد متاثر از برداشت های بی رویه از منابع آب زیرزمینی تحت تاثیر مخاطره فرونشست قرار گرفته است. در بخش های شمالی دشت هشتگرد- نظرآباد از سال 1365 تا 1400 تراز آب زیرزمینی 40 متر افت داشته است. به دلیل وجود ضخامت زیادی از  رسوبات تراوا و دانه درشت در این بخش، علیرغم برداشت از منابع آب، شواهد سطحی فرونشست زمین وجود ندارد. در بخش های مرکزی و جنوبی دشت هشتگرد به دلیل وجود میان لایه های رسی و رسوبات دانه ریز، افت تراز آب زیزمینی منجر به ایجاد مخاطره فرونشست شده است. سهم مناطق درگیر مخاطره فرونشست از تخلیه سفره آب زیرزمینی هشتگرد تنها 24 درصد از حجم برداشت سالیانه است (داده های وزارت نیرو، 1390). در واقع برداشت های بی رویه در بالادست و محدود شدن تغذیه سفره آب زیرزمینی، منجر به فرونشست زمین در بخش های مرکزی و جنوبی دشت هشتگرد شده است. در حاشیه جنوبی،  علاوه بر جابجایی قائم،  شواهدی از حرکت افقی مشاهده شده است. میزان نرخ فرونشست ارائه شده بر اساس داده های سنجش از دور، حداکثر 20 سانتیمتر در سال به صورت نقطه ای و 6 تا 7 سانتیمتر در سال بصورت میانگین است.

چکیده رخداد زمین لغزش در روزهای پایانی سال 1397 و اوایل سال 1398 پس از وقوع سیلاب در بسیاری از استان های کشور از جمله خراسان شمالی، گلستان، سمنان، مازندران، گیلان، همدان، لرستان، کردستان، کرمانشاه، آذربایجان شرقی و غربی، زنجان صورت گرفت. در روستای حسین آباد کالپوش در شهرستان میامی استان سمنان نیز تعداد زیادی زمین لغزش اتفاق افتاد. زمین لغزش های رخداده در روستا به 5 پهنه مختلف شامل 1- پهنه لغزشی پایین دست سد کالپوش، 2- پهنه لغزشی بالا محله و دامنه­های جنوبی رودخانه قوشه-دگرمان، 3- پهنه لغزشی بالا محله سعادت­آباد، 4- پهنه لغزشی بعثت­آباد و 5- پهنه لغزشی محله حسن­آباد و دامنه­های بالادست آن دسته بندی گردید. زمین لغزش های رخداده به تعداد زیادی از منازل روستایی، تاسیسات و زیرساخت ها آسیب رساند. جهت تثبیت و پایداسازی زمین لغزش های رخ داده در روستا تعداد 8 گمانه ماشینی و 6 پروفیل ژئوالکتریک با آرایه دوقطبی - دوقطبی، سه پروفیل لرزه نگاری شکست مرزی امواج S و P، برداشت­های تک ایستگاهی و آرایه­ای خردلرزه­سنجی (میکروترمور) شامل یک برداشت آرایه­ای در محل و 17 برداشت تک­ایستگاهی انجام گردیده است. با انجام تثبیت، پایدارسازی و ایمن سازی روستای حسین آباد کالپوش، از مهاجرت و جابجایی حدود 1000 خانوار با جمعیتی بالغ بر 3500 نفر جلوگیری گردید و از تبعات زیانبار جابجایی های ناموفق پیشگیری شده است. لذا باتمهیدات اتخاذ شده و انجام مطالعات و اجرای طرح های پایدارسازی در روستای حسین آباد کالپوش از تکرار تجربه های ناموفق و پرهزینه جابجایی روستایی جلوگیری بعمل آمده است.

چکیده تحلیل پدیده فرونشست در هر دشت منوط به شناخت کامل هندسه آبخوان، مطالعات ژئوفیزیک، زمین شناسی و هیدروژئولوژی است. مطالعات جامع و شرایط زمین ساختی حاکم بر دشت اشتهارد بیانگر وجود دو محیط رسوبگذاری مجزا در دشت است. در بخش شرقی دشت اشتهارد یک محیط رسوبی با آبخوان سطحی کم عمق وجود دارد که به دلیل کیفیت پایین آب و بهره برداری کم، مساله فرونشست در آن وجود ندارد. بخش غربی اشتهارد یک حوضه عمیق رسوبگذاری است که تا عمق حدود 70 متری دارای میان لایه های دانه ریز رس و سیلت است. در این بخش که سفره عمیق است بهره برداری از سال 1365 تا کنون بسیار زیاد بوده است و تا 40 متر تراز آب زیرزمینی پایین آمده است تا جاییکه این تغییر تراز در مجاورت شهرک صنعتی اشتهارد منجر به برعکس شدن شیب هیدرولیکی و از بین رفتن تعادل سفره آب زیرزمینی شده است. مطالعات مکانیک خاک انجام شده ثابت می‌کند گسیختگی های سطحی بوجود آمده در فاصله  7 کیلومتری شمال غرب شهرک صنعتی اشتهارد (مختصات جغرافیایی " 57' 44° 35  عرض شمالی و " 19' 12° 50  عرض شرقی) به دلیل ویژگی های خاک شناسی و رسوب شناسی منطقه است که تحت تاثیر رخدادهای اقلیمی گسترش یافته است و در طول زمان با کاربری و بارگزاری های نامناسب شدت گرفته است.

چکیده جاده چالوس به عنوان یکی از محورهای اصلی ارتباطی شمال و جنوب البرز مرکزی، همواره شاهد وقوع سنگریزش‌های متعدد بوده و این امر خسارات بی شماری را به همراه دارد. در این مقاله، به بررسی نحوه پراکندگی و دلایل وقوع این ریزشها پرداخته می شود. به این منظور از روش پهنه بندی خطر سنگ ریزش با استفاده از عوامل مهندسی سنگ بهره گرفته شده است. نتایج نشان می دهد در حدفاصل سد کرج تا ابتدای محدوده شهری، دست کم نه منطقه اصلی وجود دارد که ریزش سنگ، محور جاده را تحت تاثیر قرار می دهد. شیلهای آسارا، ممبر توف میانی و واحدهای کواترنری به ترتیب بیشترین میزان منشاء سنگ ریزش را به خود اختصاص داده اند. به جز برخی مناطق، ارتباط تعریف شده ای میان زون های خرد شده تکتونیکی و نقاط شروع سنگ ریزش ها دیده نمی شود. بررسیهای آماری نشان می‌دهد بیشتر زمین لغزش ها در انتهای فصل زمستان و ابتدای فصل بهار رخ می دهند. فارغ از آنکه تکتونیک سبب خرد شدگی واحدهای سنگی منطقه شده است، اما زمان وقوع رویدادها گویای ارتباط مستقیم آن ها با وضعیت آب و هوایی کواترنری دارد. پیشنهاد می گردد تا اداره راه، سیستم های پایداری در نقاط پرخطر، اجرا نماید.

چکیده نحوه تاثیر پهنه­های گسلی و فعالیت تکتونیکی بر رخداد زمین­لغزش­ها و ارتباط بین آنها را می­توان از طریق بررسی چگالی رخداد زمین­لغزش در پهنه گسلی و حریم آنها و تاثیر فعالیت تکتونیکی بر رخداد زمین­لغزش ارزیابی نمود. تاثیر فعالیت تکتونیکی به وسیله رخداد زمین­لرزه و ایجاد نیروی محرک، بالا آمدگی های تکتونیکی، ایجاد شرایط و مصالح مستعد زمین لغزش از طریق ایجاد و توسعه شکستگی­ها و خردشدگی­های ناشی ازگسلش، ایجاد درزه و شکاف در سنگ ها و تسریع فرایند هوازدگی مکانیکی و شیمیایی، ایجاد گوژ و برش گسلی؛ افزایش نفوذپذیری سنگها، تغییر در میزان و جهت شیب لایه­های زمین­شناسی و توپوگرافی است. در این پژوهش با مقایسه موقعیت مکانی زمین لغزش های رخ داده شناسایی شده در کشور با گسل های فعال و میزان شیب محل رخداد زمین لغزش ها، مشاهدات و بررسی های میدانی سه نمونه زمین لغزش در منطقه زاگرس، آذربایجان و البرز به منظور شناخت  تاثیر فعالیت گسلی در ایجاد مصالح مستعد زمین لغزش مورد بررسی قرار گرفته است. در نتیجه مشخص گردید که در محدوده نزدیک گسل های فعال تراکم رخداد زمین لغزش های شناسایی شده به میزان 65 درصد بیشتر مناطق دور از گسل است و درصد بالایی از زمین لغزش ها در شیب های بالاتر از 15 درجه رخ داده که ناشی از افزایش میزان شیب و برخاستگی کوه ها تحت تاثیر فعالیت تکتونیکی است. همچنین در بررسی میدانی زمین لغزش های قلعه رستم در منطقه زاگرس، زمین لغزش کفچرین در منطقه آذربایجان و زمین لغزش قلعه قافه بالا در منطقه البرز شرقی مشخص گردید که فعالیت گسل ها باعث ایجاد شکستگی، خردشدگی، افزایش نفوذپذیری، تغییرات در شیب و لایه بندی سنگ ها و از همه مهمتر باعث ایجاد مصالح مستعد زمین لغزش شده است.

چکیده ارتفاعات البرز شرقی واقع در شمال پلایای دامغان، به سبب وجود گسل­های متعدد همچون گسل آستانه، دامغان، تزره و عطاری جزء نواحی فعال زمین­ساختی ایران به شمار می­رود. هدف اصلی در این پژوهش شناسایی تغییرات زمین­ساختی و فرسایشی این بخش از ارتفاعات البرز و نواحی اطراف آن شامل پلایای دامغان در قالب پیدایش محورهای فرایش و فرورفتگی در طی کواترنری می­باشد که منجر به شکل­گیری لندفرم­های متعددی شده­است.  در این راستا،  از روش تحلیل و بررسی نقشه های همپایه و تفریقی برمبنای ناهنجاری­های ایجاد شده در رده­های آبراهه­ای متأثر از فرایندهای فرایشی و فرسایشی فعال در کواترنری استفاده به عمل آمد. بررسی­های انجام­شده بر روی منطقه مورد مطالعه نشان­می­دهد که دو  عامل زمین­ساخت فعال و سنگ­شناسی بر روی ساختارهای مورفولوژیک و لندفرم­های منطقه تأثیر بسیار زیادی دارند. نتایج نشان می­دهد که گسل­های منطقه در طی کواترنری فعال بوده و با  سازوکارهای متفاوت رانده و امتدادلغز که در برخی نواحی دارای جایگاه­های تراکششی و ترافشارشی نیز بوده­اند، مجموعه­ای از لندفرم­های فرایش­یافته یا فروافتاده را در ناحیه دامغان به وجود آورده­اند. برخی از این لندفرم­ها نشانگر عدم تطابق ساختاری البرز متأثر از فعالیت گسل­های ناحیه در ارتباط با عامل مهم سنگ­شناسی می­باشند. 

چکیده فعالیت آتشفشانی کواترنر به عنوان آخرین تکاپوی ماگمایی در ایران تکامل بخش مخروط های آتشفشانی بزرگی همچون دماوند، سهند، سبلان، تفتان و بزمان و همچنین روانه های گدازه ای مانند بازالت های ماکو و بلوک لوت است. سبلان، عضو جوانی از مجموعه آتشفشانی سنوزوئیک، متعلق به کمان ماگمایی البرز AMA)) است. در کوه سبلان، مجموعه­ای از سنگ­های آتشفشانی با ترکیب آندزیت، آندزیت بازالتی، داسیت، ریوداسیت و تراکی آندزیت وجود دارد. بافت این سنگ­ها اغلب پورفیریتیک با خمیره میکرولیتی، پورفیریتیک حفره­دار، گاهی گلومروپورفیری، غربالی و تراکیتی می­باشند. از کانی­های اصلی می­توان به پلاژیوکلاز و یک یا چند کانی مافیک مانند هورنبلند و پیروکسن اشاره کرد. کانی­های ثانویه شامل کانی اوپاک، ایدنگزیت، کلریت و کلسیت است. در نمودارهای چند عنصری عادی شده، غنی شدگی نسبی K و Ba ،Rb و تهی شدگی نسبی Ti و Ta ،Nb حاکی از ماگماتیسم متأثر از فرایندهای فرورانشی است. این سنگ ها از نظر ترکیب شیمیایی عناصر اصلی مانند K2O ،Na2O ،MgO ، Al2O3, SiO2 Mg  و  K2O/Na2O و ترکیب عناصر کمیاب مانند Cr ،Ni ،Yb ،Y ،Sr ،Rb Sr/Y  و La/Yb  در محدودۀ سنگ های آداکیتی قرار می گیرند. به علاوه  ژئوشیمی این سنگ ها از جمله تمرکز Cr ،MgO ،Th ،Rb ،Th/Ce و  K2O/Na2O با آداکیت های مشتق از ذوب بخشی ورقه اقیانوسی فرورانده شده هم خوانی بهتری دارد. براساس نمودارهای سنگ زادی، ماگمای آداکیتی سازنده این سنگ ها، از ذوب بخشی یک سنگ منبع اکلوژیتی یا گارنت آمفیبولیتی حاصل از دگرگونی ورقه اقیانوسی فرورانده شده نئوتتیس به زیر ایران مرکزی، به وجود آمده است.

چکیده رودخانه ها از مهمترین منابع آبی بوده و بررسی کیفیت آب آن ها بسیار حیاتی می باشد. از این رو در این مطالعه از 15 ایستگاه آبراهه های دائمی پیربادوش و گشون رودخانه قلیان استان لرستان که در مسیر شیل های نفتی قرار دارند، نمونه برداری صورت گرفت.  با آنالیز نمونه ها در آزمایشگاه، پارامترهای هیدروژئوشیمیایی محاسبه شدند و سپس مقایسه با استانداردها و رسم نمودارهای هیدروژئوشیمیایی جهت بررسی کیفیت آب شرب منطقه انجام شد. نتایج نشان داد، آب رودخانه قلیان حاوی کربنات کلسیم فراوانی است (به جزء نمونه P3 که مقدار بیشتری کربنات منیزیم دارد) که به دلیل دارا بودن کلسیم بالا برای نوشیدن نامناسب، ولی بر اساس سایر پارامترها مناسب است. بر اساس طبقه بندی کیفی شولر، نمونه های گشون کیفیت پایین تری نسبت به پیربادوش دارند و طبق استانداردها، اکثر نمونه ها در حد مجاز-مطلوب می باشند. براساس نمودارهای هیدروژئوشیمیایی، کیفیت آب آبراهه پیربادوش بهتر از گشون است و بر اساس نمودار گیبس، سنگ های بستر و هوازدگی و انحلال از عوامل اصلی کنترل کننده شیمی آب منطقه هستند.  در این منطقه نوع واحدهای سنگی و حتی وجود شیل های نفتی تأثیر مخربی بر کیفیت آب شرب منطقه نداشته است.

چکیده تداخل‌سنجی راداری ابزاری کارآمد در بررسی تغییرات سطح زمین، به‌ویژه در محاسبه میزان فرونشست، معرفی شده است. در این روش، با استفاده از اختلاف فاز دو تصویر راداری، سعی در برآورد میزان تغییر شکل و جابه‌جایی سطح زمین است. فرونشست جابه‌جایی رو به پایین سطح زمین است. در تحقیق پیش رو به بررسی فرونشست دشت ابرکوه یزد پرداخته شد. بهره‌برداری بیش از اندازه از منابع آب زیرزمینی یکی از علل ایجاد فرونشست در این منطقه شناخته شده است. مطالعات آب‌‌شناسی در این منطقه نشان‌دهنده افت سطح آب زیرزمینی، به میزان شش دهم متر در سال، است. نقشه شوری خاک با استفاده از تصاویر لندست 7 بیانگر این موضوع است که میزان شوری خاک در حال افزایش است و یکی از مخاطرات ناشی از فرونشست گزارش شده است. با استفاده از 55 تصویر در گذر پایین سنجنده SENTINEL-1A، در سال‌های 2017 تا 2019، 54 تداخل‌نگاشت محاسبه و سری زمانی تداخل‌نگاشت‌ها با بهره بردن از فن پراکنشگرهای پایا مطالعه و در نهایت نقشه سرعت متوسط فرونشست در دشت ابرکوه بررسی شد. در دو بخش شهر ابرکوه و مهردشت، بیشینه میزان فرونشست به ترتیب 3 تا 4 سانتی‌متر در سال و 6 تا 7 سانتی‌متر در سال اعلام شده است.

چکیده امروزه رسوبات کواترنری محل دفن پسماندهایی است که با آلودگی‌های خاک، آب، و هوا همراه است. محل دفن زبالۀ اراک در بالادست چاه‌های آب آشامیدنی منبع آلایندۀ آب محسوب می‌شود. به منظور ارزیابی آلودگی رسوبات در محل دفن زباله 31 نمونه رسوب از سه گمانه تهیه و غلظت فلزات سنگین و پارامترهای فیزیکی و شیمیایی آن‌ها تعیین شد. برای تعیین عناصر آلاینده، غلظت فلزات سنگین با مقدار مرجع پوسته فوقانی مقایسه و شاخص‌های آلودگی‌ـ مانند ضریب غنی‌شدگی، ضریب زمین‌انباشت، و درجۀ آلودگی فلزات سنگین‌ـ تعیین شد. مطالعه حاضر نشان داد سرب، کروم، نیکل، مس، روی، آرسنیک، و جیوه از مرجع پوسته بالاترند و غلظت متوسط آن‌ها به ترتیب 32، 39، 64، 25، 73، 15، 15، و 6/6 میلی‌گرم در کیلوگرم است. رسوبات آلوده به آرسنیک و جیوه‌اند و درجۀ آلودگی آن‌ها در سطح و اعماق پایین گمانه‌ها از متوسط تا زیاد متغیر است. تجزیه‌وتحلیل عاملی نشان داد بین منگنز و سرب، نیکل، مس، و روی همبستگی مثبت وجود دارد. همچنین همبستگی بین ماده آلی با جیوه مثبت و با آرسنیک منفی است. بنابراین، منگنز و ترکیبات آلی نقش مهمی در توزیع فلزات سنگین در رسوب محل دفن زبالۀ اراک دارند.

چکیده در این تحقیق برای تشخیص گسل­های پنهان کواترنری در رسوبات آبرفتی واقع در جنوب غربی بوستان جنگلی چیتگر (منطقه 22 تهران)، از روش­های ژئوفیزیکی رادار نفوذی به زمین (GPR) و ژئوالکتریک استفاده شده است. با مطالعه  پروفیل (GPR) مناطق دارای گسل شناسایی شدند. نتایج به دست آمده از 2 پروفیل ژئوالکتریک، حاکی از وجود دو زون با مقاومت الکتریکی پایین و مقاومت الکتریکی بالا در کنار یک­دیگر است. افت مقاومت الکتریکی در رسوبات منطقه می­تواند در ارتباط با عواملی مانند وجود سنگ­های هوازده نشده، هوا در داخل رسوبات، دانه ریز بودن رسوبات و با جنگلی بودن منطقه مورد مطالعه به علت آبیاری درختان و نفوذ آب باران در زیرزمین باشد. مقاومت الکتریکی بالا نشان دهنده خردشدگی سنگ­ها در اثر فعالیت گسل­ها، رسوبات دانه درشت و خشک است. نتایج حاصل از روش­های مورد استفاده در این تحقیق نشان دهنده، وجود یک زون گسلی با طول تقریبی 140 متر است. با توجه به روندهای ساختاری اغلب گسل­های شناسایی شده، ادامه داشتن امتداد گسل­ها به سمت قسمت­های بالایی بوستان چیتگر بسیار محتمل است. با توجه به پتانسیل لرزه­خیزی و احتمال آسیب­پذیری سازه­های مسکونی بویژه در شمال و شمال غربی منطقه مورد مطالعه، نتایج این تحقیق حائز اهمیت است. استفاده از آن برای تحلیل مخاطرات زمین­ساختی و ارتقای کیفی نقشه­های موضوعی توصیه می­گردد.