دو فصلنامه کواترنری ایران

چکیده تکاپوهای آتشفشانی دماوند در بخش میانی رشته‌کوه البرز مرکزی از حدود 1 میلیون و 800 هزار سال پیش آغاز شده است. روانه‌های گدازه و پیروکلاستیک‌ها عمده‌ترین سازنده‌های مخروط کنونی دماوند هستند. تراکی‌آندزیت‌های دماوند در منطقه لار، عموماً بافت هیالوپورفیریک و میکرولیتیک پورفیریک دارند. بر پایه تجزیه نقطه‌ای کانی‌ها، این گدازه ها شامل کانی هایی پلاژیوکلاز (آندزین‌ـ لابرادوریت)، کلینوپیروکسن (دیوپسید)، آمفیبول (منیزیوهاستنگزیت)، میکا (فلوگوپیت)، آپاتیت و کانی‌های تیره هستند. هسته دیوپسیدها مقدارFe³⁺ نسبتاً بالاتری نسبت به حاشیه کانی دارند که بیانگر محیط اکسیدان مخزن ماگمایی گدازه‌ها است. تغییرات مقادیر کلسیم و سیلیس از هسته تا حاشیه این کانی‏ها نشان‌دهنده آلودگی ماگمای منشأ با مواد پوسته‌ای است. شیمی کانی‌ها بر ماهیت ساب آلکالن ماگمای میزبان دلالت دارد. فلوگوپیت‌ها با ترکیب شیمی Fe#<0.33 و )TiO₂7/7- 03/6) و Mg # (75/0 -77/0) در گستره دمایی 912 تا 995 درجه تشکیل شده‌اند. مطالعات زمین‌دما‌ـ فشارسنجی کلینوپیروکسن‌ها نشان می‌دهد این کانی‌ها در دمای 1112 تا 1191(±50) درجه سانتی‌گراد و فشار 2/6 تا 9/6 کیلوبار، در اعماق 20 تا 22 کیلومتری، با میزان آب حدود 10 درصد شکل گرفته‌اند و آمفیبول‌ها با حدود 4 تا 7 درصد آب، در فوگاسیته 83/5- تا 15/6- و فشار مابین 47/5 تا 84/6 کیلوبار تشکیل شده‌اند.

چکیده گدازه‌های بازیک کواترنری گریک (منتهی‌الیه بخش شمالی آذربایجان غربی)، در گستره‌ای با ضخامتی بیش از 30 متر، حاصلی از جوان‌ترین تکاپوهای آتشفشانی آرارات کوچک در خاور ترکیه است. این آتشفشان در فلات ایرانی‌ـ ترکی و در نزدیکی مرز ایران و ترکیه و ارمنستان قرار دارد که متأثر از برخورد قاره‌ـ قاره عربی اورازیایی است. شیمی همه نمونه‌ها با ویژگی‌هایی مانند نسبت‌های La/Nb بالا و LILE افزایش‌یافته تأثیر مؤلفه فرورانش را در ماگمای سازنده گدازه‌های کواترنری منطقه نشان می‌دهد. کلینوپیروکسن، الیوین، و پلاژیوکلاز کانی‌های تشکیل‌دهنده این گدازه‌ها هستند. با مطالعه شیمی‌کانی، مشخص شد کلینوپیروکسن (میانگین ترکیبی (Wo=0.38.5,En=0.51, Fs=12.9 ترکیب دیوپسید دارد. منطقه‌بندی شیمیایی عادی و نوسانی بلورهای کلینوپیروکسن بر تأثیر تحولات ماگمایی منطقه و شرایط متفاوت اکسیداسیون و فوگاسیته اکسیژن دلالت دارد. با بررسی‌ ترموبارومتری این کانی‌ها، تبلور پیروکسن در گستره دمایی 1200 درجه سانتی‌گراد (مقدار < Al^VI 02/0 اتم در ساختار کلینوپیروکسن) و فشار 8 تا 11 کیلوبار مشخص شده است. درصد اکسید آهن فریک (1/0 تا 9/4) گریزندگی اکسیژن در منشأ ماگمایی گوشته لیتوسفری با سرشت نیمه‌آلکالن را نشان می‌دهد که در محیط فشارشی کلی با کشش‌های موضعی فوران یافته است.

چکیده آتشفشان سبلان یکی از جوان‌ترین کالدراهای آتشفشانی در شرق فلات ایرانی– ترکی است و عضوی جوان از مجموعه آتشفشانی کمان ماگمایی البرز (AMA). بر اساس مطالعه مقاطع نازک و بررسی نتایج آنالیز ژئوشیمی نمونه‌ها به روش ICP و XRF، گدازه‌های جوان منطقه عبارت‌اند از آندزیت، تراکی آندزیت، داسیت، ریولیت و شارش‌های آذرآواری (ایگنمبریت‌ها، خاکسترهای آتشفشانی) که غالباً ماهیت کالک آلکالن پتاسیم بالازا نشان می‌دهند. مطالعات ژئوشیمیایی این سنگ‌ها نظیر غنی‌شدگی نابهنجار از  LREEدر مقایسه با  HREEو بی‌هنجاری‌های مثبت Pb و تهی‌شدگی  Nbو Ta و نرخ بالای Ba/Nb، بیانگر وابستگی ماگماهای اولیه این سنگ‌ها به حاشیه فعال قاره‌ای، تحت تأثیر مؤلفه‌های فرورانش اقیانوس تتیس زیر صفحه ایران مرکزی بوده است. چنین استنباط شده که این سنگ‌ها از درجه پایین ذوب‌بخشی گوشته لیتوسفری (1/0<) با ترکیبی مشابه لرزولیت گارنت-اسپینل‌دار حاصل شده‌اند. آتشفشان کواترنری سبلان را عمدتاً به حوادث فرورانش پس از برخورد نسبت می‌دهند. به احتمال، منشأ گوشته‌ای اولیه با عناصر کمیاب خاکی ناشی از مؤلفه‌های زون فرورانش در تحولات متاسوماتیکی گوشته و یا آلودگی پوسته‌ای، به‌ویژه پوسته بالایی، غنی شده است.

چکیده منطقه مورد بررسی یکی از جوان‌ترین جریان‌های آتشفشانی واقع در زون ساختاری سنندج- سیرجان و در امتداد خطی شمال باختری- جنوب خاوری در راستای گسل زاگرس است. ترکیب کلی سنگ‌های منطقه بازیک و شامل اولیوین بازالت، پیروکسن بازالت، تراکی بازالت بیشتر با ماهیت آلکالن است. وجود گزنولیت‌های گنایسی و گزنوکریست‌های کوارتز نشانگر آلایش پوسته‌ای این سنگ‌هاست. نمودار تغییرات عناصر کمیاب در برابر DI نشان می‌دهد که در تشکیل سنگ‌های منطقه فرایند تفریق مؤثر بوده است و پراکندگی‌های موجود در نمودارها وابسته به پدیده آلایش ماگما با پوسته است. غنی‌شدگی این سنگ‌ها از LIL نشان می‌دهد که افزون بر پدیده تفریق ماگمایی، فرایندهای دیگری شامل اختلاط ماگمایی و آلودگی پوسته‌ای نیز در پتروژنز سنگ‌های منطقه دخالت داشته است. شیب منفی نمودار عناصر REE، تفاوت الگوی سنگ‌های منطقه با الگوی بازالت‌های مورب، شباهت الگوی عناصر کم‌تحرک مثل Y,Yb,Sr با الگوی بازالت‌های آلکالن OIB، همچنین ترکیب آلکالن سنگ‌های منطقه گویای این است که ماگمای سازنده بازالت‌ها از ذوب بخشی درجه پایین یک گوشته به نسبت غنی‌شده سرچشمه گرفته است.