دو فصلنامه کواترنری ایران

چکیده پژوهش‌های مختلف نشان داده‏ اند در پلئیستوسن آب‏و‏هوای کره زمین دستخوش تغییرات متوالی شده؛ به گونه‏ای که گاه با کاهش دما و احتمالاً افزایش بارش‌ها یخچال‌ها پیش‌ر‌َوی و با افزایش دما یا کاهش بارش‌ها یخچال‌ها پس‌ر‌َوی کرده‏اند. در این پژوهش، با استفاده از آمار دما در ایستگاه‌های کنونی و نقشه رقومی ارتفاعی، نقشه‏ هم‏دمای حال حاضر تهیه شد. در ادامه، بر پایه آثار ژئومورفیک یخچال‌ها، مانند آثار سیرک‌ها و دره‌های یخچالی و مورن‌های برجای‌مانده، با دو روش رایت و پورتر، برف‏مرزهای دائمی پلئیستوسن بازسازی و بر مبنای آن و همچنین همبستگی بین دما و ارتفاع نقشه هم‌دمای زمان گذشته ترسیم شد. یافته‌ها حاکی از کاهش درجه حرارت در گذشته در منطقه به مقدار 2_/13 درجه سانتی‌گراد است. میانگین سالیانه حداقل دما در ارتفاعات 4_/4- درجه برآورد شد. با کاهش دما عمده بارش‏ها به شکل برف بوده و زبانه‏های یخی بزرگی شکل گرفته که تا ارتفاع حدود 1750 متر، یعنی خط هم‌دمای 2_/3 درجه سانتی‏گراد، پایین می‏آمده است. تفاوت‌های دمایی همچنین افزایش گرادیان دمایی، بیش از 8_/0 درجه سانتی‏گراد، در آن دوره را نشان می‏دهد. حجم و ارتفاع بالای شیرکوه و جهت دامنه‏ها در محل استقرار و پایین آمدن خطوط برف‏مرز و تعادل آب و یخ اثر داشته است.

چکیده شواهد ژئومورفولوژی یخچالی یکی از مشخص‌ترین میراث تحولات اقلیمی دوره کواترنر در ایران است. این شواهد در ایران مرکزی باوجود شرایط گرم و خشک کنونی، تغییر در سیستم‌های مورفوکلیماتیک و به‌تبع آن مورفوژنتیک و مورفودینامیک را به شکل مشخص‌تر و دقیق‌تری نمایش می‌دهد. در این پژوهش، به‌منظور بررسی این شواهد و بازسازی سیستم‌های شکل­زایی گذشته و تغییرات در گستره و مرز این سیستم­ها در حال حاضر از نقشه­های توپوگرافی ۱:۵۰۰۰۰ منطقه، نقشه زمین‌شناسی، عکس‌های هوایی، تصاویر ماهواره‌ای،  نقشه رقومی ارتفاعی و به‌ویژه بررسی‌های صحرایی استفاده‌شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در منطقه مورد مطالعه آثار کاوشی و تراکمی یخ‌ها به شکل خاص قابل‌مشاهده است. از آثار کاوشی یخچالی وجود حدود ۱۰ سیرک بزرگ و کوچک، دره‌های بزرگ و عریض، که برخی از آن‌ها بیش از ۵۰۰ متر پهنادارند، تراس سنگی به‌عنوان بستر زبانه یخی و از اشکال تراکمی آن می‌توان به یخ‌رفت‌ها، به‌ویژه یخ‌رفت‌های انتهایی(سنگ‌های سرگردان) اشاره نمود که قطر برخی از این سنگ‌ها در ورود به دشت بیش از ۱۰ متر و وزن آنها به بیش از ۵۰۰ تن می رسد.براساس این ش.اهد و داده های اقلیمی زمان حال مشخص گردید که یخچالها در عصر پلئیستوسن بخشی از ارتفاعات را در قلمرو خود داشته به‌گونه‌ای که پوشش‌های یخی از ارتفاع ۲۲۰۰ متر به بالا را می‌پوشانده‌اند. از این ارتفاع تا خط تعادل آب و یخ، یعنی حدود ارتفاع ۱۶۰۰ متر در قلمرو سیستم‌های شکل­زایی جنب یخچالی قرار داشته است و پایین‌تر از آن تحت تأثیر سیستم فلوویال و بعضاً پلوویال بوده است. اما در شرایط کنونی سیستم‌های مورفوکلیماتیک گذشته تغییر پیداکرده و توسط سیستم‌های مورفوژنتیک جنب یخچالی(ارتفاعات بالای ۳۰۰۰ متر)، فلوویال(۱۸۰۰-۳۰۰۰ متر) و پدیمانتاسیون پایین‌تر از ارتفاع ۱۸۰۰ متر جایگزین شده است.