دو فصلنامه کواترنری ایران

چکیده دریای خزر بزرگ‌ترین توده آبی محصور در خشکی است که از حدود سه‌میلیون سال پیش از دریاهای جهان جدا شد. مغزه‏های مورد مطالعه در بخش‏های شرقی بابلسر، شمال شرقی جویبار، و شرق زاغمرز در سواحل جنوبی دریای خزر واقع شده است. این پژوهش با هدف تفکیک و بررسی رخساره‏ها و محیط رسوبی و نیز ژئوشیمی عناصر با مطالعه مغزه‏های رسوبی انجام شد. طی بررسی‏های میدانی سه مغزه BAG و AZD و AM با تناوبی از رسوبات آواری ریز تا متوسط دانه به ترتیب با عمق‏های تقریبی 700 و 500 و 900 سانتی‏متری انتخاب شدند. در مجموع 92 نمونه برای مطالعات رسوب‏شناسی (46 نمونه) و ژئوشیمی (46 نمونه) مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفتند. دانه‏بندی رسوبات درشت و ریز دانه به ترتیب با الک مرطوب و لیزری صورت پذیرفت. تحلیل ژئوشیمی عناصر اصلی و فرعی رسوبات نیز با استفاده از ICP-OES انجام شد. بر اساس مطالعات رسوب‏شناسی و بافتی، رخساره‏های گل ماسه‏ای قهوه‏ای، ماسه‏ای تا ماسه‏گلی خاکستری، و گلی تا رس سیلتی ماسه‏ای سیاه شناسایی شدند. در توالی مغزه‏ای نسبت‏های عنصری Ti/Al و Fe/Al در افق‏های رسوبی دانه‏ریز و Si/Al و Zr/Al در افق‏های رسوبی دانه‌درشت هماهنگی و انطباق خوبی نشان می‏دهند که به ترتیب حاکی از کاهش و افزایش انرژی محیطی است. همچنین انطباق قوی بین Ca و Sr در برخی افق‏های مغزه‏ها حاکی از رسوب‌گذاری کانی‏های کربناته در درون دریا یا دریاچه به صورت زیستی است.

چکیده در این مقاله پتانسیل حرکتی گسل‌های فعال ناحیه گلباف، بر اساس رابطه بین ویژگی‌های هندسی گسل و میدان تنش تکتونیکی ناحیه‌ای، بررسی شد. این پارامتر برای گسل‌های فعال گستره مورد بررسی و به منظور درصدبندی جنبش‌های احتمالی تعیین شده است. نتایج این روش با رکورد‌های لرزه‌ای گذشته سازگاری بالایی نشان می‌دهد. بنابراین، این الگوی نظری بر مبنای روابط میان ویژگی‌های هندسی گسل‌ها و میدان تنش زمین‌ساختی ناحیه‌ای حاکم است. پس از برداشت‌های ساختاری در 18 ایستگاه، معادلات این الگو به کار گرفته شد. با استفاده از روش وارون‌سازی، تنش اصلی بیشینه به منزله تنش ناحیه‌ای در هر مقطع محاسبه و در معادلات جاگذاری شد. به منظور تحلیل درست ناحیه مطالعاتی، پتانسیل حرکتی هر یک از گسل‌های فعال در آن مقاطع محاسبه شد. با توجه به مقادیر پتانسیل حرکت گسل گلباف و شهداد، گسل گلباف گسلی جوان در منطقه مورد مطالعه معرفی می‌شود. بر مبنای مقادیر به‌دست‌آمده، می‌توان چنین تحلیل کرد که با توجه به بالا بودن مقادیر رومرکز زمین‌لرزه‌های رخ‌داده در شمال‌باختر و جنوب‌خاور ناحیه تجمعِ تنش در ناحیه‌ای وسیع در جهت عمود برآن با روند شمال‌خاورـ جنوب‌خاور دور از انتظار نیست.

چکیده مورفوتکتونیک یکی از شاخه های اصلی زمین شناسی که با ارزیابی لند فرم های موجود در سطح زمین، به نیروها و عوامل توسعه آنها  می پردازد و در بسیاری از انواع تحقیقات مورد بحث قرار گرفته است. از آنجائیکه لندفرم ها به طور کلی با آخرین حرکات پوسته زمین در ارتباط  می باشند، مطالعه آنها می تواند در مورد موضوعات مربوط به زمین شناسی جنبا کمک شایانی کند. از طرف دیگر، اشکال و شکل های سطح زمین فقط محصول عوامل و نیرو های داخلی نیستند در عوض، عوامل خارجی نیز باعث ایجاد تغییر شکل در اشکال و اشکال ناشی از نیروهای داخلی زمین می شوند و در زمینه های ژئومورفولوژی مورد بررسی قرار می گیرند و تأثیر آنها نیز باید در مطالعات مورفوتکتونیک مورد توجه قرار گیرد. با توجه به رابطه نزدیک تکتونیک و ژئومورفولوژی، موضوعی به نام ژئومورفولوژی تکتونیکی تهیه شده است که به تأثیر متقابل این عوامل  می پردازد. تمام اشکال و ناهمواری های سطح زمین را می توان با توجه به اندازه، ارتفاع و شیب آنها توصیف کرد و سپس با پارامترهای کمی مقایسه گردد. در حالی که اندازه گیری کمی از این فرم ها امکان محاسبه خصوصیات ویژه یک منطقه مانند سطح فعالیت تکتونیکی آنها را علاوه بر مقایسه دقیق تر شاخص ها و پارامترهای ژئومورفولوژیکی، مهم ترین هدف استفاده از شاخص های مورفوتکتونیک و اندازه گیری های مورفومتریک در ژئومورفولوژی که کسب و بررسی فرم ها و ناهمواری های سطح زمین از یک کیفیت و توصیفی به عددی می باشد را در بر می گیرد. مورفومتری یعنی اندازه گیری کمی شکل مناظر یا چشم اندازها که در این مقاله به عنوان روش اساسی تعیین زمین ساخت نسبی جنبای ناحیه مورد استفاده قرار گرفته است. بنابراین مورفومتری یکی از راه های مهم برای تعیین نرخ فعالیت تکتونیکی منطقه در نظر گرفته می شود، در سطح ساده تر شکل های زمین ساختی می توانند در اندازه و ارتفاع (حداقل، متوسط و حداکثر) مشخص شوند. اندازه گیری های کمی توسط ژئومورفولوژیست ها برای شکل های مختلف زمین ساختی انجام شده است و کمتر به صورت پارامترهای مستقیم تعیین گردیده اند. این موضوع ممکن است جهت تشخیص ویژگی های مشخص کننده سطح فعالیت های تکتونیکی به کار گرفته شوند. بعضی شاخص های ژئومورفولوژیکی به عنوان یک ابزار اکتشافی توسعه یافته اند، تا در مناطق مختلف به طور تجربی سرعت تغییر شکل تکتونیکی را مشخص نمایند. این اطلاعات برای طراحی های تحقیقاتی به کار می روند، تا اطلاعاتی برای فعالیت های تکتونیکی به دست آورند،  شاخص های دیگر به صورت توصیف کیفی توسعه پیدا کرده اند. اما شاخص های کمی ژئومورفیکی به ویژه در مطالعات تکتونیکی مفید هستند، چون از آن ها می توان برای ارزیابی سریع مناطق بزرگ استفاده کرد و اطلاعات مورد نیاز اغلب به طور ساده از نقشه های توپوگرافی و عکس های هوایی به دست می آیند. در بررسی های مورفومتری یا ریخت سنجی دو دسته شاخص های کیفی و کمی قابل بررسی هستند. بررسی این شاخص ها به ما کمک می کند، در خصوص وضعیت تکتونیکی منطقه از لحاظ فعالیت یا عدم فعالیت اطلاعات دقیقی را به دست آوریم. به عبارتی مورف یا ریخت ها در منطقه انعکاسی از نرخ فعالیت های تکتونیکی در آن منطقه هستند. اهمیت مطالعه ی مورفوتکتونیکی به منظور دستیابی به نتایج اساسی و مهمی است که معمولا از طریق مطلعات آزمایشگاهی و صحرایی حاصل می گردد. اندازه گیری کمی به ژئومورفولوژیست ها اجازه می دهد که اشکال مختلف سطح زمین را به طور عینی با یکدیگر مقایسه کنند. یکی از مهم ترین شواهد ژئومورفولوژیکی، میزان و نحوه ی عملکرد خطوط گسلی، ویژگی های ژئومورفیک عوارض پیرامون آنها و به ویژه مورفولوژی حوضه آبخیز و مخروط افکنه ها می باشد. همچنین نیروهای درونی زمین در قالب فرآیندهای تکتونیک موجب تشکیل ناهمواری های زمین و تشکیل فرم های اصلی را فراهم می آورد، اما تاثیر آنها در تغییر چشم اندازهای ساختمانی و ژئومورفولوژیک زمین در همه جا یکنواخت و یکسان نیست بلکه همواره در تغییروتحول و ایجاد شکل های جدید نقش اساسی دارد. شاخص های ژئومورفولوژیک در ارزیابی فعالیت تکتونیکی یکی از مهم ترین راه های شناخت این تغییرات می باشد. علم مورفوتکتونیک در بررسی نوع ارتباط بین گسل ها و لندفرم های حاصل، از نقشه های خمیدگی برای تشخیص و توصیف خطوط گسل استفاده می گردد.  در این مقاله زمین‌ساخت فعال حوضه‏های ناحیه مراغه، که در شمال‌باختر واقع شده، بر پایه شاخص‏های زمین‌ریختی بررسی شده است. شاخص طول ـ شیب رودخانه (Sl)، انتگرال فرازسنجی (Hi)، شکل حوضه زهکشی (Bs)، نبود تقارن حوضه زهکشی (Af)، شاخص تقارن توپوگرافی عرضی حوضه (T)، شاخص نسبت پهنای کف دره به ارتفاع آن (Vf)، شاخص سینوسیته پیشانی کوهستانی (Smf) محاسبه شدند. در پایان شاخص زمین‌ساخت  فعال نسبی (Iat) محاسبه شد که ترکیبی از شاخص‏های بالاست. با میانگین‏گیری از کلاس‏های به‌دست‌آمده (S/n)، منطقه مطالعه‌شده به سه پهنه زمین‏ساختی تقسیم شد. هدف تعیین سطح فعالیت تکتونیکی بود که به منظور تحلیل درست از ناحیه مطالعاتی مدل تحلیل سلسله مراتبی (AHP) با وزن‏های حاصله از ضرایب همبستگی بین شاخص‌ها و در نهایت لایه نهایی زمین‌ساخت فعال ناحیه تهیه شد. با استفاده از شاخص‌های ریخت‌زمین‌ساختی و مدل تحلیل سلسله مراتبی (AHP)، فعالیت نسبی زمین‌ساختی از ناحیه مورد مطالعه به دست آمد.

چکیده در این پژوهش به بررسی زمین ساخت فعال نسبی گسل آبیز بر پایه شاخص­های زمین ریختی به وسیله نرم افزار ArcGIS پرداخته شده است. در این راستا به منظور سهولت در انجام محاسبات، در نرم افزار ArcGIS، چندین برنامه نوشته و طراحی گردید. شاخص­های محاسبه شده عبارتند از شاخص طول-شیب رودخانه(SL)، نسبت عرض کف دره به ارتفاع آن(Vf)، شاخص عدم تقارن حوضه(AF)، شکل حوضه زهکشی(Bs)، منحنی فراسنجی(HC)، انتگرال فراسنجی(Hi)، شاخص پیچ و خم رودخانه(S)، پیچ و خم پیشانی کوهستان(Smf) و در پایان بررسی این ویژگی­ها با هم به عنوان شاخص زمین ساخت فعال نسبی(IRAT) محاسبه شد که ترکیبی از شاخص­های بالا است.دست کم 3 منطقه فعال از نظر مورفوتکتونیکی در طول گسل آبیز قابل شناسایی می باشد.این مناطق از جنوب شرق به شمال غرب به ترتیب در حد فاصل شمال زیدان تا جنوب غرب آهنگران،غرب حاجی آباد تا جنوب نوده و نهایتا شرق اسفاد تا شرق فندخت واقع شده اند.در دو منطقه اردگول و گال شود کمترین میزان شاخص IRAT وجود دارد. می توان انتظار داشت که این مناطق به عنوان نقاط مستعد رویداد زمین لرزه در آینده مد نظر قرار گیرند.

چکیده تحلیل و بررسی مورفوتکتونیک حوضه‌ی آبریز می‌تواند در شناخت تکتونیک فعال منطقه مفید بوده و اطلاعات مهم و ارزشمندی در مورد شرایط زمین‌ساختی منطقه و میزان فعالیت تکتونیکی منطقه‌ی مورد نظر، در اختیار ما قرار دهد. در این مقاله زمین‌ساخت فعال دامنه‌ی جنوبی البرز مرکزی در حوضه‌های آبریز جاجرود، ایوانکی و حبله‌رود (گلوشوت) با استفاده از شاخص‌های مورفومتری ناهنجاری سلسله مراتبی (Ha)، شاخص انشعابات (Bi)، انتگرال و منحنی هیپسومتری (Hi)، شکل حوضه (Bs)، برجستگی حوضه (Bh) و تراکم حوضه‌ی زهکشی (ρ) در محیط Arc GIS 10.1 اندازه‌گیری شده است.  نتایج به دست آمده نشان داد که در زیر حوضه‌های منطبق بر گسل‌های مشا و امام‌زاده‌داوود در ناحیه‌ی شمالی منطقه و گرمسار و ایوانکی و حصاربن در ناحیه‌ی مرکزی و جنوبی منطقه و همچنین مناطق با تراکم گسلی بالا شاخص‌های اندازه‌گیری شده ناهنجاری‌های بالایی را نتیجه می‌دهند که اینچنین ناهنجاری‌ اشاره به امکان  تاثیر گسل‌های مذکور بر منطقه و فعالیت تکتونیکی بالا در ناحیه‌ی مورد مطالعه می‌باشند.