دو فصلنامه کواترنری ایران

چکیده هدف این پژوهش بررسی چگونگی تاثیر عوامل تکتونیکی در تغییرات نیم‌رخ طولی رودخانه‌های اطراف استان کرمانشاه و به ویژه شمال کرمانشاه در پهنه سنندج-سیرجان می‌باشد. پهنه سنندج-سیرجان پرتکاپوترین پهنه ساختاری در ایران می‌باشد که به عنوان بخشی از کوهزاد زاگرس و سامانه کوهزاد آلپ- هیمالیا در اثر همگرایی بخش شمالی گندوانا و جنوب اوراسیا شکل گرفته است. شناخت تکتونیک فعال و گسل‌های کواترنری در ارزیابی خطرات زمین‌ساختی مخصوصا در مناطقی که میزان فعالیت‌های تکتونیکی کواترنری در هولوسن و پلئیستوسن بالایی، نسبتا زیاد باشد بسیار مهم است. در این پژوهش زمین‌ساخت فعال بخشی از پهنه سنندج-سیرجان در شمال کرمانشاه با استفاده از محاسبه مقادیر شاخص شیب نرمال و تقعر رودخانه در نرم افزار GIS و MATLB و استخراج و بررسی رودشکن‌ها با روش کربای مورد بررسی قرار گرفته است. در نهایت نتایج حاصل از محاسبات کمی با مشاهدات صحرایی موجود در منطقه مورد مقایسه و بررسی قرار گرفت. نتایج حاصل شده بیانگر فعالیت زمین‌ساختی بالا در پهنه گسلی صحنه-مروارید به عنوان بخشی از گسل اصلی زاگرس (MZRF) و پهنه گسلی بیستون-طاقبستان و فعالیت نسبتا بالا در پهنه گسلی کوه‌سفید به عنوان شاخه شمالی گسل تراستی زاگرس (ZTF) می‌باشند، تاریخچه لرزه‌ای منطقه دارای همخوانی قابل قبولی با نتایج به دست آمده می‌باشد.

چکیده زمین‌ساخت‌فعال به فرایندهای تکتونیکی اطلاق می‌شود که در طی یک مقیاس زمانی در پوسته زمین تغییرشکل‌هایی ایجاد می‌کنند. هدف از این پژوهش بررسی شواهد تکتونیک فعال و فعالیت گسل کوندج در کواترنر می‌باشد که با بررسی‌های ریخت‌زمین‌ساختی و بررسی‌های دقیق و بزرگ‌مقیاس میدانی در راستای گسل انجام شده است. بخش‌هایی از طول گسل در داخل آبرفت بوده و بصورت گسل پنهان است. با بررسی-های انجام شده در راستای گسل موقعیت گسل در آبرفت‌های کواترنر بطول 11 کیلومتر در جنوب روستاهای بهجت‌آباد، تازه‌آباد و جزمه نسبت به نقشه زمین‌شناسی اصلاح گردید و در مابقی طول گسل از روستای دارالسرور به سمت شرق به طول 5/3 کیلومتر و از روستای خزین-آباد تا نزدیکی روستای انجیلاق به طول 5/9 کیلومتر منطبق با موقعیت گسل در نقشه زمین‌شناسی می‌باشد. در بررسی‌های میدانی متوسط شیب صفحه گسل 48 تا 55 درجه به سمت شمال اندازه‌گیری شد. همچنین متوسط جابجایی افقی و قائم گسل به ‌ترتیب برابر با 5±22 و 5±32 سانتیمتر اندازه‌گیری شده است.

چکیده مورفوتکتونیک دانشی است که با استفاده از شاخص‌های ژئومورفیک، تأثیر تکتونیک فعال و عملکرد آن‌ها در کواترنری را به‌عنوان سنجش و توصیف کمی اشکال و چشم‌اندازهای زمین مشخص می‌کند. در این پژوهش با استفاده از تحقیق و مطالعه در رابطه با اثر تکتونیک فعال بر نیم‌رخ طولی رودخانه‌های بخشی از البرز غربی در جنوب شرق اردبیل پرداخته شده است. بدین منظور ابتدا مقدار شاخص شیب نرمال برای تمامی آبراهه‌های حوضه‌های منطبق بر گسل‌های اصلی البرز غربی با استفاده از مدل ارتفاعی رقومی (DEM) در محیط نرم‌افزار GIS به دست آمده و سپس مقادیر شاخص‌های شیب نرمال و تقعر نیز برای طولانی‌ترین رودِ هر حوضه در محیط نرم افزار متلب (MATLAB) محاسبه گردید، همچنین رودشکن‌های گسلی موجود در مسیر رودخانه‌ها، تعیین و مورد بررسی قرار گرفت. بر اساس نتایج حاصل از این پژوهش، حوضه‌های گسل‌های سنگاورد، عندلیبی، نیکی، شیخ‌جانلو، قالین‌قپه و نیاخرم در گروه‌های بسیار بالا و بالا قرار گرفته‌اند که بیانگر تأثیر این گسل‌ها بر تکتونیک فعال منطقه است. در اثر بالا بودن این مقادیر، انتظار می‌رود که ریسک لرزه‌خیزی منطقه نیز در اثر گسیختگی گسل‌ها افزایش یابد. تراکم کانون لرزه‌ای زمین‌لرزه‌های اخیر در منطقه و شواهد مورفوتکتونیکی صحرایی، تصدیقی بر اثبات این موضوع است.

چکیده نحوه تاثیر پهنه­های گسلی و فعالیت تکتونیکی بر رخداد زمین­لغزش­ها و ارتباط بین آنها را می­توان از طریق بررسی چگالی رخداد زمین­لغزش در پهنه گسلی و حریم آنها و تاثیر فعالیت تکتونیکی بر رخداد زمین­لغزش ارزیابی نمود. تاثیر فعالیت تکتونیکی به وسیله رخداد زمین­لرزه و ایجاد نیروی محرک، بالا آمدگی های تکتونیکی، ایجاد شرایط و مصالح مستعد زمین لغزش از طریق ایجاد و توسعه شکستگی­ها و خردشدگی­های ناشی ازگسلش، ایجاد درزه و شکاف در سنگ ها و تسریع فرایند هوازدگی مکانیکی و شیمیایی، ایجاد گوژ و برش گسلی؛ افزایش نفوذپذیری سنگها، تغییر در میزان و جهت شیب لایه­های زمین­شناسی و توپوگرافی است. در این پژوهش با مقایسه موقعیت مکانی زمین لغزش های رخ داده شناسایی شده در کشور با گسل های فعال و میزان شیب محل رخداد زمین لغزش ها، مشاهدات و بررسی های میدانی سه نمونه زمین لغزش در منطقه زاگرس، آذربایجان و البرز به منظور شناخت  تاثیر فعالیت گسلی در ایجاد مصالح مستعد زمین لغزش مورد بررسی قرار گرفته است. در نتیجه مشخص گردید که در محدوده نزدیک گسل های فعال تراکم رخداد زمین لغزش های شناسایی شده به میزان 65 درصد بیشتر مناطق دور از گسل است و درصد بالایی از زمین لغزش ها در شیب های بالاتر از 15 درجه رخ داده که ناشی از افزایش میزان شیب و برخاستگی کوه ها تحت تاثیر فعالیت تکتونیکی است. همچنین در بررسی میدانی زمین لغزش های قلعه رستم در منطقه زاگرس، زمین لغزش کفچرین در منطقه آذربایجان و زمین لغزش قلعه قافه بالا در منطقه البرز شرقی مشخص گردید که فعالیت گسل ها باعث ایجاد شکستگی، خردشدگی، افزایش نفوذپذیری، تغییرات در شیب و لایه بندی سنگ ها و از همه مهمتر باعث ایجاد مصالح مستعد زمین لغزش شده است.

چکیده مطالعه و اندازه گیری مناظر و اشکال ایجاد شده توسط تکتونیک فعال از موارد مهم علم ژئومورفولوژی به حساب می آید. گسل جبال بارز در شمال دشت جیرفت در جنوب استان کرمان قرار داشته و از دیدگاه تکتونیکی فعال است. به دلیل عملکرد گسل جبال بارز در منطقه، مورفولوژی مشخصی در دامنه های شمالی دشت جیرفت ایجاد شده است که می تواند در شناسایی بخش های مختلف این گسل مورد استفاده قرار گیرد. شاخص های ژئومورفولوژیک ابزار مفیدی در ارزیابی فعالیت های نوزمین ساختی مناطق به شمار می روند. امتیاز مهم این شاخص ها سرعت بالا در تحلیل و تعیین سطح فعالیت نوزمین ساختی است. هدف اصلی این پژوهش بررسی میزان فعالیت تکتونیک فعال گسل جبال بارز  با استفاده از شاخص های مورفوتکتونیکی( SL، S، Smf Facet%، VF) است. نتایج به دست آمده از شاخص های مورفوتکتونیکی گویای تداوم حرکت های نئو تکتونیکی و بالاآمدگی در منطقه مورد مطالعه  می باشد که با شواهد ژئومورفولوژیکی موجود در منطقه مورد پژوهش همچون وجود پرتگاه های گسلی خطی و مستقیم، اشکال مثلثی شکل، دره های ژرف و V شکل، مطابقت می کنند.

چکیده گرانیت کوه سفید در پهنه زمین‌درز سیستان، و قسمت مرکزی نوار گرانیتوئیدی زاهدان-سراوان قرار دارد. شکستگی های متفاوتی این گرانیت، هاله دگرگونی و سنگهای اطراف را تحت تاثیر قرار داده اند. در این مطالعه با بررسی این ساختارها به نقش گسل‌های اصلی و جایگیری توده گرانیتی در توسعه شکستگی‌ها پرداخته شده است. در ابتدا با استفاده از پردازش تصاویر ماهواره‌ای و مطالعات دورسنجی، سیستم شکستگی‌ها و گسل‌های موجود در توده‌ نفوذی و سنگ‌های میزبان استخراج گردید. سپس جهت تنش حد اکثر در منطقه و روابط قطع شدگی از یکدیگر متمایز و دسته بندی شدند. با توجه به اطلاعات به دست آمده دو فاز دگرشکلی از قدیم به جدید پیشنهاد می‌گردد . فاز پیش‌رونده D1 که با جهت تنش حداکثر شمال شرق- جنوب شرق باعث توسعه خطواره‌های مزدوج شمال شرق-جنوب غرب شده و در ادامه با فعالیت گسلهای به موازات گسل سراوان محیط مناسب جهت نفوذ توده گرانیتی فراهم شده است. همزمان با نفوذ توده شکستگی‌های شعاعی در سنگهای اطراف توسعه پیداکرده‌اند. بعد از سرد شدن و ایجاد هاله دگرگونی، تداوم تنش با همین امتداد باعث ایجاد شکستگی‌های مزدوج در توده اصلی شده است در ادامه فاز D2  ناشی از تکتونیک فعال منطقه با ایجاد گسل‌های شمالی- جنوبی تمامی ساختارهای قدیمی را قطع و جابجا می‌کند.

چکیده هدف از این مطالعه بررسی شواهد تکتونیک فعال مرتبط با گسل‏ جوان ‏اصلی ‏زاگرس (MRF) در منطقه سروآباد در شمال‌باختری ایران بود؛ که مطالعه‌ای در مورد ریخت‌زمین‌ساخت و ساختار این منطقه تا قبل از این پژوهش صورت نگرفته است. این گسل با حرکت امتدادلغز راست‌بر یکی از ساختارهای مهم لرزه‏خیز در باختر ایران است که مسبب زلزله‏های بزرگی بوده است. در این مطالعه، با استفاده از شاخص‏های ریخت‏زمین‌ساختی، فعالیت تکتونیکی نسبی در راستای این گسل بررسی شد. نتایج به‌دست‌آمده از شاخص‏های ریخت‏زمین‌ساختی بر اساس تحلیل‏های سلسله‌مراتبی وزن‏دهی‌شده و وزن هر شاخص در نقشه مربوطه آمده است. برای یکسان‏سازی فاکتورها با استفاده از منطق فازی هر نقشه به بازه بین 0 تا 1 تبدیل و با همپوشانی همه نقشه‏های فازی نقشه نهایی فعالیت نسبی تکتونیکی تهیه شد. با توجه به نقشه نهایی بخش‏های جنوبی و جنوب‌خاوری منطقه مورد مطالعه با راستای شمال‏باختری ـ جنوب‏خاوری و منطبق با MRF فعالیت نسبی بالایی دارد. شواهد صحرایی نشان می‏دهد حرکت امتدادلغز راست‌بر این گسل در منطقه سروآباد همراه مؤلفه فشارشی مثل گسل‏های معکوس و ساختارهای گل‏مثبت (جنوب‏باختری گسل) و کششی مثل گسل‏های نرمال (شمال‏باختری گسل) است و به صورت دره‏های خطی گسلی قابل مشاهده است.