دو فصلنامه کواترنری ایران

چکیده آتشفشان چینه­ای دماوند به عنوان بلندترین قله آتشفشانی ایران و خاورمیانه در فاصله حدود 50 کیلومتری شمال شرقی تهران قرار دارد  و در مرحله فعالیت فومرولی هست. در مسیر جاده هراز حجم اصلی گدازه­های آتشفشانی را الیوین بازالت، تراکی آندزیت و تراکی آندزیت بازالتی با کانی­های، الیوین، کلینوپیروکسن)اوژیت(، فلوگوپیت، آپاتیت، اکسیدهای آهن، آمفیبول و زیرکن تشکیل می­دهد. خمیره ­این سنگ­ها متشکل از الیوین، پیروکسن، پلاژیوکلاز، آمفیبول، بلورهای بسیار ریز نفلین، آپاتیت و کانی­های فلزی است. در این تحقیق با هدف بررسی بخشی از البرز مرکزی، از روش بررسی­های صحرایی، مطالعه مقاطع نازک و تجزیه شیمیایی عناصر اصلی و کمیاب انجام شده است. نتایج نشان دهنده آن بود که بر اساس مطالعات ژئوشیمیایی و نمودارهای چند عنصری نرمالیز شده با کندریت و گوشته اولیه، این سنگ­ها خصوصیات آلکالن و غنی شدگی از عناصر LILE و LREEو تهی شدگی از عناصر HFSE و HREE  را نشان می دهند. همچنین ماگمای آنها حاصل ذوب بخشی یک منبع گوشته آستنوسفری مشابه با OIB و در رخساره گارنت لرزولیت می­باشد که در یک محیط تکتونیکی ریفت درون قاره­ای جایگزین شده­ اند.

چکیده شمال‌باختر ایران، ارمنستان و آناتولی شرقی بخشی کلیدی از کمربند ماگمایی آلپ–هیمالیا هستند که میزبان مراکز آتشفشانی کواترنری متعدد و لرزه‌خیزی شدید به شمار می‌روند. با وجود شواهد فراوان از فوران‌های هولوسن و تاریخی، نقش دقیق ساختارهای تراکششی ناشی از گسل‌های امتدادلغز در کنترل مکان و زمان آتشفشان‌خیزی کمتر به‌طور کمی آزموده شده است. در این پژوهش با ترکیب داده‌های سنجش‌ازدور، کاتالوگ لرزه‌ای، ۸۲۰ مرکز آتشفشانی با دقت 92% شناسایی و تحلیل شدند. آزمون‌های آماری نشان می‌دهد فاصله میانگین دهانه‌ها از گسل‌های فعال به‌طور معنادار کمتر از توزیع تصادفی است. تمرکز بیشینه مراکز در جابجایی پله‌ای بازشونده و حوضه کششی امتدادلغز، می تواند نشان دهنده همزمانی تکتونیک–آتشفشان در مقیاس ناحیه‌ای باشد. نمونه‌های شاخص شامل آرارات، تسخو–کارکار، پوراک و سبلان هستند که شواهد تاریخی و C14 نقش مستقیم گسل‌های کششی در هدایت فوران‌ها را تأیید می‌کنند. بر اساس نتایج، به نظر می رسد که سامانه‌های امتدادلغز با مؤلفه کششی، کنترل کننده صعود ماگما و زمان‌بندی فوران‌ها در این پهنه‌اند و احتمالاً بتوان گفت که خطر آتشفشانی، در کنار خطر لرزه‌ای، سهم مهمی در افزایش ریسک طبیعی منطقه دارد. این یافته‌ها اهمیت پایش یکپارچه لرزه‌ای–آتشفشانی و مدل‌سازی تنش برای ارزیابی دقیق‌تر مخاطرات در قفقاز جنوبی و شمال‌باختر ایران را برجسته می‌سازد.

چکیده واحدهای آتشفشانی پلیو-کواترنری در نواحی مختلف آذربایجان در شمال باختری ایران قرار دارند. مشاهدات صحرایی نشان دهنده استقرار مواد آتشفشانی در ارتباط با ساختارهای زمین ­ساختی خطی مانند شکستگی­ها و گسل­های اصلی و محور چین­ های جوان است. سنگ­های مورد مطالعه شامل بازالت، آندزیت بازالت ، تراکی آندزیت، تراکیت، داسیت، ریوداسیت و ریولیت می­باشند که از سری ماگمایی کالک آلکالن و آلکالن با پتاسیم بالا هستند. گدازه­ های بازالتی جوان از بازالت، الیوین ­بازالت، تفریت تشکیل شده ­اند که به سری ماگمایی آلکالن تعلق دارند. نمونه‌های مورد مطالعه غنی ­شدگی را در K، Ba، Rb، Th، U،Cs  نشان می­ دهند. بررسی رفتار شیمیایی کروم، نیکل، کبالت، Ti، V و MgO در مقابل SiO2  نشان دهنده فرآیند آلودگی است. غنی ­شدگی LREE و تهی­ شدگیHREE  نشان دهنده این است که ماگمای این سنگ­ها از گوشته استنوسفری با منبع گارنت و درجه ذوب نسبی کم منشاء گرفته­ اند. ناهنجاری­های مثبت Cs، U، Ba،Rb  و K و ناهنجاری­های منفی کم Ta،Nb  و Eu در نمونه ­های بازالتی را می­توان با آلودگی پوسته­ ای تفسیر کرد. بررسی تأثیرات AFC نشان می‌دهد که فرآیند آلودگی نقش مهمی در تکوین ماگماها داشته است. واحدهای آتش­فشانی اسیدی متوسط در برخی مناطق توسط دایک‌های لامپروفیر بریده می ­شوند. بررسی ساختارهای تکتونیکی نمونه ­ها نشان­ دهنده قوس­ های آتشفشانی پس از برخورد است.