دو فصلنامه کواترنری ایران

چکیده نهشته­ های ماسه­ ای از پدیده‌های زیبای ژئومرفولوژی‌ مناطق بیابانی در جنوب دامغان هستند. هدف تحقیق مقایسه رسوب شناسی دو نوع از تپه­ های ماسه ­ای (نوع برخانی و نبکا) و بررسی خصوصیات مورفومتری آن­ها در حاشیه کویر حاج علی‌قلی دامغان می‌باشد. طی برداشت صحرایی تعداد 27 رسوب ماسه ­ای از تپه ­های برخانی و 15 نمونه از تپه ماسه­ای نوع نبکا برداشت گردید و همچنین هر دو نوع نبکای فعال و غیر­فعال شناسایی شد. برای بررسی ارتباط آماری بین مولفه­ های مورفومتری تپه ­های ماسه­ ای برخانی طول قله، دامنه رو­ به ­باد و پشت به ­باد اندازه­ گیری شدند و همچنین برای بررسی پارامترهای مورفومتری تپه ­های ماسه­ ای نوع نبکا طول محورهای بلند، کوتاه و ارتفاع آن­ها مورد اندازه­ گیری قرار گرفت. طی مطالعات آزمایشگاهی نمونه­ ها مورد آنالیز دانه­ سنجی قرارگرفته و پارامترهای آماری آن­ها محاسبه شد. میانگین قطر دانه‌های تپه‌های ماسه‌ای برخانی برابر 435/2 فی (ماسه ریزدانه)، جور­شدگی آن‌ها  530/0 فی (متوسط خوب جورشده)، کج شدگی 268/0-  (به سمت ذرات دانه درشت کج شده ) و  شاخص کشیدگی 054/1 (به طور متوسط کشیده) است و همچنین میانگین قطر دانه‌های تپه ماسه­ ای نوع نبکاها برابر800/2 فی (ماسه ریزدانه)، جور­شدگی آن‌ها 540/0 فی (متوسط خوب جورشده)، کج شدگی 070/0-  (تقریبا متقارن) و شاخص کشیدگی 640/1 (خیلی کشیده) می‌باشد. نتایج به دست آمده از مورفومتری تپه ­های ماسه­ ای برخانی نشان می­دهد که مولفه دامنه قله و پشت به ­باد بهترین ضریب همبستگی را نشان می­دهند و برای به دست آوردن ارتفاع می­توان از آن­ها استفاده کرد. برای تپه ­های ماس ­ای نوع نبکا رگرسیون خطی برای هر یک­ از متغیرهای مستقل در برابر متغیر وابسته به طول محور بلند محاسبه شد. با توجه به نتایج می­توان گفت هر دو متغیر برای تعیین طول محور بلند مناسب می­باشند.

چکیده نبکاها یکی از اشکال فرسایش بادی است که در اثر تجمع ماسه در اطراف گیاهان شکل می‌گیرد. این پژوهش سعی دارد با استفاده از مدل‌های آماری نقش پارامترهای مورفولوژی گیاهی را در تشکیل نبکاهای گونه کؤبر در کویر انار بررسی کند. پس ابتدا با ترسیم ترانسکت‌هایی نبکاهایی که در امتداد آن‌ها قرارگرفت شناسایی، سپس پارامترهای ارتفاع، قطر قاعده و شیب دامنه نبکا، همچنین طول و تعداد شاخه‌ها اندازه‌گیری و با استفاده از مدل‌های آماری روابط بین این پارامترها تحلیل شد. نتایج نشان می‌دهد که هرچند توسعه هوایی اندام‌های این گیاه محدود است، توسعه جانبی اندام‌های این گیاه بر روی زمین میزان خروجی را به حداقل رسانده است و به نسبت سایر گیاهان حجم بالایی از رسوبات بادی را به دام می‌اندازد. بنابراین، هرچند نبکاهای این گونه زیاد نیست، حجم ماسه تثبیت‌شده آن قابل توجه است، به‌طوری که این گونه قادر است به طور میانگین در حدود 25/0 مترمکعب رسوب را تثبیت کند. مقادیر بالای ضریب تبیین به میزان 88 درصد بین مؤلفه‌های ارتفاع نبکا با طول شاخه‌های گیاه و 83 درصد بین حجم نبکا و طول شاخه‌های گیاه بیانگر نقش مهم مورفولوژی این گیاه در انباشت رسوبات بادی است.