دو فصلنامه کواترنری ایران

چکیده تشکیل دریاچه های سدی در محیط های آبرفتی که دارای آب و خاک حاصلخیز می باشند، علاوه بر تغییرات محیطی می تواند باعث جابجایی، از بین رفتن و یا تغییر الگوی استقرارگاههای انسانی در محدوده تشکیل دریاچه شود. وقوع زمین لغزش کبیرکوه و شکل گیری دریاچه سیمره در 4 مرحله، باعث تغییراتی در الگوی استقرار محوطه های باستانی شده است. هدف از این تحقیق، بررسی اثرات شکل گیری دریاچه سیمره بر استقرار محوطه های باستانی محدوده دریاچه می باشد. از ابزاری مانند موقعیت و دوره تشکیل محوطه های باستانی، نقشه های توپوگرافی و زمین شناسی، تصاویر ماهواره ای، مدل رقومی ارتفاع، نرم افزار Arc GIS، Global Mapper و مطالعات میدانی استفاده شده است. نتایج تحقیق نشان می دهد که محوطه های باستانی محدوده دریاچه از دوره پارینه سنگی جدید به بعد، پس از تخلیه دریاچه در مراحل اول و دوم ایجاد شده اند، زیرا قدیمی ترین محوطه ها متعلق به دوره نوسنگی بر روی پادگانه اول و دوم شکل گرفته اند. با توجه به شواهد موجود و استقرار محوطه های باستان بر روی پادگانه های دریاچه ای، رخداد زمین لغزش کبیرکوه و تشکیل دریاچه سیمره قبل از دوران نوسنگی بوده است.

چکیده محوطه چم­سوران در حوضه رودخانه راوند در غرب روستای لرینی آجودان در شرق شهرستان اسلام‌آباد استان کرمانشاه واقع‌شده و شامل محوطه وسیع و روبازی از دوران پارینه ­سنگی است که پیرامون یک برون‌زد افیولیتی شکل‌گرفته است. این محوطه نسبت به سایر محوطه­ های پارینه­ سنگی روباز منطقه از وسعت بیشتری برخوردار بوده و پراکندگی دست­افزاری نسبتاً زیادی دارد. ازآنجا که منشایابی منابع ماده خام سنگ نقش بسیار مهمی در بازسازی شبکه­ های فرهنگی و ارتباطی در دوران پیش‌ازتاریخ ایفا می­نماید، منشایابی دست­افزارهای سنگی این محوطه، برخی مسائل مطرح‌شده در خصوص فناوری استحصالِ دوران پارینه­ سنگی و ارتباط آن با دسترسی به معادن و کانسارهای سنگ را موردبازنگری قرار می­دهد. بر این اساس، ترکیب عنصری تعداد 8 نمونه دست­افزار سنگی و 8 قطعه برداشت ­شده از نمونه­ های چرت طبیعی جهت شناسایی منابع زمین­شناسی احتمالی و ارتباط آن‌ها با یکدیگر به روش طیف­سنجی پلاسمای جفتی القایی به آزمایشگاه Act labs کانادا ارسال و مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفت. طبق بررسی­های شیمیایی صورت گرفته در این پژوهش، نمونه ­های سنگ برداشت‌شده از برون‌زد چم­سوران با نمونه قطعات دست ­افزارهای پراکنده در سطح محوطه ازنظر عناصر کمیاب همخوانی داشته و نیز این تطابق عناصر در نمونه­های چرت با منشأ رودخانه­ای نیز دیده می­شود.

چکیده این پژوهش مطالعات صحرایی و زمین ریخت­ساختی را بر روی راندگی‌های قصرقند و کهورکان، در بخش خاوری پانه فزاینده مکران در جنوب خاوری ایران، به منظور بررسی میزان فعالیت زمین­ساختی مورد استفاده قرار داده است. فعالیت امروزی زمین­ساخت یک منطقه بر روی توپوگرافی و مناظر سطحی زمین تاثیرگذار است و به همین دلیل تجزیه و تحلیل شاخص‌های ریخت­شناختی بر روی شاخص‌هایی همچون پیشانی کوهستان (Smf)، فرازسنجی (Hi) و گرادیان طولی رود (Sl) برای بررسی فعالیت نسبی راندگی‌های ذکر شده، مورد استفاده قرار گرفت. از طرفی مطالعات و مشاهدات صحرایی در شناخت هر چه بهتر نوع فعالیت گسل و تشخیص فعالیت نسبی آن بر اساس تاثیرگذاری گسل بر جدیدترین واحدهای سنگی مورد توجه قرار گرفته است. اندازه‌گیری و مشاهدات صحرایی ساز و کار گسل قصر قند با راستای خاوری-باختری را در تمام طول خود عملکرد یکسان راندگی نشان داده است. این گسل با شیب به سمت شمال باعث قرار گیری توربیدایتهای الیگوسن در فرادیواره بر روی رسوبات عموما سست و نرم میوسن در فرودیواره شده است. راندگی بر روی رسوبات کواترنری در بخش خاوری گسل حاکی از فعالیت امروزی بالای این بخش از گسل است. در تناقض، تجزیه و تحلیل شاخص‌های ریخت­شناختی تاکید بر فعالیت بالا در سراسر گسل و حتی بخش باختری دارد. بررسی‌های انجام شده حاکی از تغییر رخساره رسوبات در فرادیواره راندگی از خاور، شیلی، به باختر، ماسه سنگی، است. این تغییر رخساره باعث تغییر در مقاومت سنگ در برابر فرسایش و در نتیجه تغییر در توپوگرافی و تاثیر بر رفتار شاخص‌های ریخت­شناختی در طول گسل شده است. 

چکیده ساختگاه سد بهشت آباد در پهنه زاگرس مرتفع حدود 6 کیلومتری جنوب گسل اردل و در 7 کیلومتری شمال گسل دوپلان جای گرفته است. وجود گسل­های بزرگ و جنبا در پهنه زاگرس مرتفع نتیجه فرآیند زمین ساختی برخورد می‌باشد و به دلیل تداوم نیروهای زمین ساختی فشارشی، گسل‌های شکل گرفته در این پهنه، فراوان، جنبا و بیشتر از نوع راندگی و معکوس هستند. محل ساختگاه سد بهشت‌ آباد نیز مستثنی نبوده و به شکستگی‌های ساختاری مختلفی در پی آن قابل مشاهده است که امکان فعالیت تکتونیکی این خطواره‌ها تهدیدی برای بقای سازه محسوب می‌گردد. بنابراین با توجه به اهمیت فعالیت گسله‌های محل ساختگاه و وقوع مخاطرات لرزه‌ای ناشی از آن بر پایداری سازه سد، اقدام به بررسی امکان فعالیت این گسل‌ها گردید. با توجه به شرایط خاص محل، عملیات سن سنجی به روش ترمولومینسانس (OSL) بر روی نهشته‌های کواترنر استقرار یافته بر روی این گسل‌ها، انجام گردید. بر این اساس، سن 190 هزار سال به نهشته‌های کواترنر در محل ساختگاه نسبت داده شد. بنابراین با توجه به عدم وجود شواهد تکتونیکی بر روی این نهشته‌ها همچون درزه، شکاف، ترک و ...، بر اساس اصول لرزه‌زمین ساختی، عدم فعالیت گسل‌های محل ساختگاه که توسط این نهشته‌ها پوشیده شده بودند، تأیید گردید.

چکیده روش لومینسانس زمان آخرین نور خوردگی کوارتز یا فلدسپار را بدست می­دهد.  در زمان نمونه ­برداری، انتقال آن به آزمایشگاه و درون آزمایشگاه  تابش نور باعث کاهش سیگنال طبیعی لومینسانس شده و لذا سن رویداد را کمتر از واقعیت نشان خواهد داد. بنابراین استفاده از نور مناسب جهت روشن کردن آزمایشگاه نقش کلیدی در تاسیس آزمایشگاه دارد. نورهایی که در ناحیه طول موج 625-575نانومترقرار می­گیرند آسایش بصری و حداقل ضرر برای نمونه را دارند. لامپ­های نارنجی و قرمز با استفاده از ال ای دی ساخته شد. طیف نوری لامپ­ها مورد مطالعه قرار گرفت. متاسفانه در دنباله طیف لامپ­های نارنجی، نور سبز موجود بود. ترکیب لامپ ال ای دی نارنجی و طلق موجب کاهش نور سبز شد. اثر چراغ تولید کننده نور نارنجی بر سیگنال لومینسانس در دانشگاه آکسفورد بررسی شد. استفاده از حداکثر شدت نور نارنجی موجود در آن آزمایشگاه، 30% سیگنال لومینسانس را از بین ­برد در حالی­که شدت حداقل تاثیر مخربی نداشت. لذا با بکارگیری تنظیم ­کننده شدت نور می­توان اثر نور سبز را به حدی کاهش داد که برای نمونه­های سن­یابی مضر نباشد. همچنین می­توان از لامپ ال­ای­دی قرمز استفاده کرد که دارای نور سبز نمی­باشد، اما از آسایش بصری کمتری برخوردار است. 

چکیده توپوگرافی یخچالی در کوهستان‌ها، یکی از شواهد تحولات آب‌وهوایی کواترنر در ایران است. توده‌ کوهستانی شاه البرز، مرتفع‌ترین کوه در نیمه جنوبی البرز غربی است که نقش مهمی در ساختار و مورفولوژی منطقه دارد. شواهد ژئومورفولوژیک، نشان از حضور یخچال‌های کوهستانی در این توده‌ کوهستانی دارد. برای بررسی شواهد ژئومورفولوژی یخچالی در کوه شاه البرز از روش‌های تجربی مانند روش پورتر و تحلیل فرایند-فرم، استفاده شده است. در دامنه شمالی که به شدت توسط فرسایش آبی دستکاری شده، چهار سیرک یخچالی شناسایی شده است. برخلاف دامنه جنوبی، در محل پیوستن دره‌‌های دینه‌رود و رود الموت، شواهدی از یخ‌رفت‌ها، دیده می‌شود. ارتفاع خط تعادل برف و یخ در دوره‌ پلیستوسن با استفاده از میانگین ارتفاع کف سیرک‌های یخچالی، 3560 متر اما در شرایط حاضر، 4900 متر است. با توجه به حداکثر پیش‌روی زبانه‌ یخچالی تا ارتفاع 1800 متر در دره‌ اصلی شاهرود،  قلمرو یخچالی در پلیستوسن، احتمالاً تا ارتفاع 2000 متر بود.

چکیده این پژوهش با هدف تفکیک زیرمحیط­های رسوبی پلایای حوض سلطان و گرمسار با مطالعه مغزه­های رسوبی و بر اساس شواهد رسوب­شناسی و کانی­شناسی انجام گرفته است. در این پژوهش، تعداد 9 مغزه از پلایای حوض سلطان تهیه گردید.  از بخش­های سطحی تا عمق 20 سانتیمتری پلایای گرمسار نیز نمونه­برداری انجام شد. 113 نمونه از رخساره­های رسوبی پلایای حوض سلطان و 30 نمونه از پلایای گرمسار، تهیه و مورد آنالیز دانه­بندی و کانی­شناسی قرار گرفت. تیپ رسوبات هر دو پلایا از نظر اندازه ذرات شامل گل ماسه­ای با کمی گراول، ماسه گلی با کمی گراول، گل، گل ماسه­ای و ماسه گلی می­باشد. در پلایای حوض سلطان سه نوع رخساره تخریبی، کربناته و تبخیری و در پلایای گرمسار سه نوع رخساره سیلیسی تخریبی، مخلوط سیلیسی تخریبی با تبخیری و تبخیری مشاهده شده است. کانیهای تشکیل­دهنده پلایای حوض سلطان شامل کوارتز، فلدسپات، کانیهای رسی، کلسیت و به­ندرت آراگونیت ژیپس، هالیت، انیدریت، پلی­هالیت، کارنالیت، تناردیت، باسانیت و هگزاهیدریت هستند. کانیهای تشکیل­دهنده پلایای گرمسار هالیت، ژیپس، کلسیت، باسانیت، کارنالیت، کارنالیت آمونیوم، سیلویت، کلرید منیزم پتاسیم، کوارتز، آلبیت، آنورتیت، مسکویت، کلریت و ایلیت هستند. ترک­های گلی، توده­های ماسه­ای بادی، تی­پی و سطوح گل کلمی از متداولترین عارضه­های شناسائی­شده در هر دو پلایا هستند. زیرمحیط­های رسوبی هر دو پلایا شامل از خارج به داخل حوضه شامل بادبزن آبرفتی، پهنه ماسه­ای، پهنه گلی، پهنه گلی­نمکی، پهنه نمکی و دریاچه موقت می­باشد. این زیرمحیط­های رسوبی بر اساس تغییر محیط رسوبی که متاثر از تغییر اقلیم در دوره هولوسن است، به یکدیگر تبدیل می­گردند.