دو فصلنامه کواترنری ایران

چکیده مطالعات رسوبات آبرفتی کواترنر از جنبه­های مختلف حائز اهمیت فراوانی می­باشد. هدف ازاین پژوهش بررسی ساختار زمین­شناسی زیر سطحی رسوبات آبرفتی کواترنر در قسمتی از دشت تهران و کرج به روش توصیفی – تحلیلی و با استفاده از داده­های ژئوفیزیک به روش ژئوالکتریک می­باشد. بدین منظور بر اساس مشخصات دشت و وضعیت زمین­شناسی تهران و کرج، در ابتدا مرز لایه ­­های آبرفت و سنگ بستر، با استفاده از مقادیر مقاومت الکتریکی بدست آمده از تفسیرها مشخص گردید. در مرحله بعد پروفیل­های منفک شده براساس جنس لایه ­ها، با استفاده از GIS  بر خطوط پیمایش ­اصلی در دشت منطبق شده و برای هریک از نقاط سونداژ، ضخامت و مقاومت الکتریکی لایه­های زیرسطحی تعیین شد. برای تفسیر از تحلیل نقشه­های زمین ­شناسی، ژئومورفولوژی، هم ضخامت آبرفت و نقشه­ های پیزومتری  استفاده شده است. نتایج حاصل از تحقیق یک ساختار ناودیس شکل کشیده بین رودخانه شور و کرج را نشان می­دهد که با توجه به مقادیر کم مقاومت­ ویژه در درون این ناودیس کشیده و تحلیل­های ژئومورفولوژیکی، احتمالا این ناودیس مسیر قدیمی رودخانه شور بوده که در گذشته در قسمت­های شمالی­تر دشت جریان داشته است. بعلاوه مورفولوژی سنگ بستر در انتهای دشت تهران یک فرورفتگی که از اطراف با برآمدگی سنگ بستر محاط شده و شیبی به سمت جنوب شرق دارد را نشان می­دهد.               

چکیده شواهد ژئومورفولوژی یخچالی یکی از مشخص‌ترین میراث تحولات اقلیمی دوره کواترنر در ایران است. این شواهد در ایران مرکزی باوجود شرایط گرم و خشک کنونی، تغییر در سیستم‌های مورفوکلیماتیک و به‌تبع آن مورفوژنتیک و مورفودینامیک را به شکل مشخص‌تر و دقیق‌تری نمایش می‌دهد. در این پژوهش، به‌منظور بررسی این شواهد و بازسازی سیستم‌های شکل­زایی گذشته و تغییرات در گستره و مرز این سیستم­ها در حال حاضر از نقشه­های توپوگرافی ۱:۵۰۰۰۰ منطقه، نقشه زمین‌شناسی، عکس‌های هوایی، تصاویر ماهواره‌ای،  نقشه رقومی ارتفاعی و به‌ویژه بررسی‌های صحرایی استفاده‌شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در منطقه مورد مطالعه آثار کاوشی و تراکمی یخ‌ها به شکل خاص قابل‌مشاهده است. از آثار کاوشی یخچالی وجود حدود ۱۰ سیرک بزرگ و کوچک، دره‌های بزرگ و عریض، که برخی از آن‌ها بیش از ۵۰۰ متر پهنادارند، تراس سنگی به‌عنوان بستر زبانه یخی و از اشکال تراکمی آن می‌توان به یخ‌رفت‌ها، به‌ویژه یخ‌رفت‌های انتهایی(سنگ‌های سرگردان) اشاره نمود که قطر برخی از این سنگ‌ها در ورود به دشت بیش از ۱۰ متر و وزن آنها به بیش از ۵۰۰ تن می رسد.براساس این ش.اهد و داده های اقلیمی زمان حال مشخص گردید که یخچالها در عصر پلئیستوسن بخشی از ارتفاعات را در قلمرو خود داشته به‌گونه‌ای که پوشش‌های یخی از ارتفاع ۲۲۰۰ متر به بالا را می‌پوشانده‌اند. از این ارتفاع تا خط تعادل آب و یخ، یعنی حدود ارتفاع ۱۶۰۰ متر در قلمرو سیستم‌های شکل­زایی جنب یخچالی قرار داشته است و پایین‌تر از آن تحت تأثیر سیستم فلوویال و بعضاً پلوویال بوده است. اما در شرایط کنونی سیستم‌های مورفوکلیماتیک گذشته تغییر پیداکرده و توسط سیستم‌های مورفوژنتیک جنب یخچالی(ارتفاعات بالای ۳۰۰۰ متر)، فلوویال(۱۸۰۰-۳۰۰۰ متر) و پدیمانتاسیون پایین‌تر از ارتفاع ۱۸۰۰ متر جایگزین شده است.

چکیده تشکیل رسوبات لسی، یکی از مهمترین پیامدهای تغییرات اقلیمی است. توالی رسوبات لس/خاک دیرین یکی از بهترین آرشیوهای طبیعی برای ثبت تغییرات اقلیم می­باشد. از این قابلیت رسوبات لسی، برای بازسازی تغییرات اقلیمی کواترنر و تغییر و تحول ژئومورفولوژیکی می­توان استفاده کرد. در این تحقیق برای بازسازی آب و هوای کواترنر پسین منطقه آزادشهر، برش لسی نودِه انتخاب شد. ستبرای این برش دارای 7/23 متر می­باشد. روش تحلیل داده­ها مبتنی بر روش­های ژئو شیمیایی و تعیین درصد فراوانی عناصر ذکر شده در هر نمونه رسوبی بوده است. با استفاده از تحلیل عناصر حساس به تغییر شرایط محیطی یعنی عناصر اصلی اکسیدهای آلومینیوم، آهن، کلسیم، منیزیم و سیلیس و نسبت عناصر فرعی استرانسیوم به باریم، استرانسیم به منگنز و منگنز به اکسید کلسیم نتایجی از تغییرات شرایط محیطی بدست آمد. افزایش مقادیر اکسیدهای آلومینیوم، آهن، سیلیس و منیزیم با توجه به پایداری آنها در محیط های رسوبی، نشان از شرایط آب و هوایی گرم و مرطوب و کاهش آنها بیانگر شرایط آب و هوایی سرد و خشک است. افزایش مقدار شاخص هوازدگی شیمیایی و شاخص هوازدگی شیمیایی موثر، نشان از شرایط هوازدگی شدید و کاهش این شاخص ها نشان از هوازدگی ضعیف در برش رسوبی نوده است. خاک های دیرین در منطقه مطالعاتی میزان بالای شاخص های ذکر شده را نشان می دهند و بیانگر تغییر و تحول این رسوبات و شرایط آب و هوایی گرم و مرطوب هستند. بالعکس رسوبات لسی، مقادیر کمتری از شاخص ها را نشان می دهند و بیانگر شرایط آب و هوایی سرد و خشک در برش رسوبی نوده هستند. بدین ترتیب لس ها و خاک های دیرین مطالعه شده به ترتیب در دوره­های یخچالی و بین یخچالی و در شرایط آب و هوایی متفاوت تشکیل شده­اند.

چکیده دشت شبستر در سمت شمال­شرقی دریاچه ارومیه؛ یکی از دشتهای حاصلخیز کشور است که سالیانه کشاورزی در آن به وسعت بسیار زیاد انجام می­پذیرد. علاوه بر آبهای سطحی که بخش کمی از آبهای مورد نیاز کشاورزی منطقه را تأمین می­نماید؛ بطور­کلی کشاورزی منطقه به آب زیرزمینی دشت وابسته است و حجم زیادی از آب زیرزمینی هر ساله در همین جهت استخراج می­شود. دشت شبستر طی سالیانه گذشته تحت تأثیر نفوذ پیشرونده آب شور قرار گرفته است که منبع و علت شوری آن شورابه­های به دام­افتاده در رسوبات انتهای دشت می­باشد. مدل کمی و کیفی دشت با استفاده از نرم­افزار GMS جهت مدیریت صحیح برداشت از آب زیرزمینی منطقه و جلوگیری از پیشرفت جبهه آب شور در این پژوهش انجام شده است. تغییرات سطح آب با استفاده از آمار سطح ایستابی 24 حلقه چاه پیزومتری موجود در محدوده مورد مطالعه، مورد ارزیابی قرار گرفته و پس از تعیین پارامترهای آبخوان در اثنای واسنجی مدل و اطمینان از منطقی بودن جواب­ها و پس از طی مرحله صحت سنجی وضعیت هیدرولیکی آبخوان بررسی و تحلیل گردید. در دو منطقه از دشت یکی در قسمت جنوبی و دیگری در قسمت شمالغربی دشت بعلت وجود تراکم چاه­ها افت شدید تراز آب ملاحظه گردید. درنهایت از کد عددی MT3DMS که انتقال توده­ای ذرات را شبیه­سازی می­کند برای تخمین مسیر حرکت جبهه آب شور استفاده گردید که نشان داد نفوذ جبهه آب شور در قسمت جنوبی و در منطقه­ای که افت تراز آب ایجاد شده بود اتفاق می­افتد.

چکیده در صورتی که محل وقوع زمین لغزش‌ها در مسیر شبکه‌های زهکشی و جریان رودخانه‌ها باشد، باعث مسدود شدن مسیر جریان آب و تشکیل دریاچه‌های سدی می‌شوند. دریاچه سدی شور در اثر رخداد زمین لغزش کوه سه تنان و مسدود کردن جریان رودخانه شور در دره دوزویل شهرستان لالی در استان خوزستان شکل گرفته است. هدف از این تحقیق، بررسی ارتباط رخداد زمین لغزش و شکل گیری دریاچه و بازسازی وسعت و ویژگی های مورفومتری دریاچه می باشد. با استفاده از مطالعات میدانی گسترده، نقشه­های توپوگرافی و زمین­شناسی و نرم افزار Arc GIS، شواهد ناشی از رخداد زمین لغزش و تشکیل دریاچه سدی شور بازسازی گردید. سپس با استفاده از ارتفاع پادگانه ها و موقعیت آنها نسبت به بستر فعلی رودخانه، محدوده هر پادگانه مشخص و روی نقشه انتقال داده شد. در ادامه ویژگی های مورفومتری دریاچه براساس مطالعات میدانی، مقاطع طولی و عرضی، ویژگی های رسوب شناسی و شواهد باستان شناسی تجزیه و تحلیل شد. نتایج نشان داد به دلیل عرض کم دره و بزرگی قطعات لغزشی به صورت بلوک­های سنگی، دره دوزویل مسدود و دریاچه شور در پشت آن شکل گرفته است. بر اساس بقایای رسوبی پادگانه­های دریاچه­ای و ویژگی های رسوب شناسی، رخداد زمین لغزش در یک مرحله بوده و دریاچه شور در نتیجه تخلیه تدریجی در 3 مرحله شکل گرفته است. با توجه به بقایای پل تاریخی مربوط به دوره ساسانی بر روی دره دوزویل و محل پارگی دریاچه به نام پل دوزویل (توقسه)، احتمالا زمان تخلیه دریاچه مقارن با دوره ساسانی(250 تا 650 میلادی) بوده است.

چکیده در این پژوهش به بررسی زمین ساخت فعال نسبی گسل آبیز بر پایه شاخص­های زمین ریختی به وسیله نرم افزار ArcGIS پرداخته شده است. در این راستا به منظور سهولت در انجام محاسبات، در نرم افزار ArcGIS، چندین برنامه نوشته و طراحی گردید. شاخص­های محاسبه شده عبارتند از شاخص طول-شیب رودخانه(SL)، نسبت عرض کف دره به ارتفاع آن(Vf)، شاخص عدم تقارن حوضه(AF)، شکل حوضه زهکشی(Bs)، منحنی فراسنجی(HC)، انتگرال فراسنجی(Hi)، شاخص پیچ و خم رودخانه(S)، پیچ و خم پیشانی کوهستان(Smf) و در پایان بررسی این ویژگی­ها با هم به عنوان شاخص زمین ساخت فعال نسبی(IRAT) محاسبه شد که ترکیبی از شاخص­های بالا است.دست کم 3 منطقه فعال از نظر مورفوتکتونیکی در طول گسل آبیز قابل شناسایی می باشد.این مناطق از جنوب شرق به شمال غرب به ترتیب در حد فاصل شمال زیدان تا جنوب غرب آهنگران،غرب حاجی آباد تا جنوب نوده و نهایتا شرق اسفاد تا شرق فندخت واقع شده اند.در دو منطقه اردگول و گال شود کمترین میزان شاخص IRAT وجود دارد. می توان انتظار داشت که این مناطق به عنوان نقاط مستعد رویداد زمین لرزه در آینده مد نظر قرار گیرند.

چکیده در جنوب شرق شهر طبس منطقه ای به وسعت حدود 400 کیلومتر مربع از بازالتهای مربوط به کواترنری پوشیده شده است که از نظر زمین شناسی جزء زون لوت محسوب می گردند . براساس مطالعات ، بافت این سنگها عمدتاً پورفیریک است . فنوکریستهای این بازالتها عمدتاً الیوین از نوع کریزولیت و اوژیت و پلاژیوکلاز (لابرادوریت ) می باشند که در خمیره ای از میکرولیتهای پلاژیوکلاز و بلورهای ریز پیروکسن و گاهی همراه با شیشه جایگزین شده اند . براساس نمودار های مقدار مجموع آلکالن در مقابل مقدارSiO2  ماهیت ماگمای این سنگها آلکالن تا ساب آلکالن تعیین شد مطالعات ایزوتوپهای Sr و Nd این آغشتگی پوسته ای را تایید نموده و بعلاوه نشاندهنده این است که منشاء ماگمای اولیه بازالتها از بخشهای فوقانی جبه می باشد . براساس مطالعات صحرایی و نمونه های تکتونوماگمایی این بازالتها از نوع درون قاره ای می باشند که در کواترنری در اثر فعالیت گسل بزرگ نای بند و بازشدگی در محل تقاطع با شاخه های فرعی این گسل به سطح زمین راه یافته اند .