دو فصلنامه کواترنری ایران

چکیده در مورد شرایط اقلیم دیرینه ایران، اطلاعات جامع و فراگیری وجود ندارد.غالبا مطالعات به صورت پراکنده بوده و عمدتا از نظر مکانی در مناطق غرب و شمال غرب ایران تمرکز دارند. در این پژوهش تعداد 110 اثر علمی که در زمینه اقلیم گذشته ایران با استفاده از روشهای مختلف از جمله رسوب شناسی، گرده ­شناسی و حلقه­ های درختی و ... انجام شده است، مورد بررسی قرار گرفت. با توجه به اینکه اخیرا شواهد جدیدی از تغییر پوشش گیاهی کواترنری در ایران به دست آمده ، این مقاله به اختصار به بررسی نتایج حاصل از مطالعات و تحقیقات مربوط به پوشش گیاهی کواترنری ایران پرداخته و چشم اندازهای ناشی از آب و هوای دیرینه را شناسایی نموده است. مباحث و بررسی های پوشش گیاهی دیرینه بر اساس بقایای گیاهی، حلقه های درختی، اسپور و گرده می باشد. طبق مطالعات انجام شده در شمال و غرب ایران در دوره های یخچالی شرایط اقلیمی سرد و خشک و در دوره های بین یخچالی آب و هوای گرم و مرطوب حاکم بوده است. پوشش گیاهی استپی نشان دهنده شرایط سرد و خشک و افزایش گیاهان درختی مؤید افزایش رطوبت در دوره بین یخبندان می باشد. به طور کلی چرخه های اقلیمی و رخدادهای شناخته شده در نواحی مختلف دنیا در ایران بندرت مطالعه و شناسایی شده و شناخت ما از شرایط آب و هوای گذشته و به تبع آن شرایط اکولوژی و پوشش گیاهی کشور بسیار اندک و ناچیز می باشد. برای رسیدن به شناختی دقیق و جامع از شرایط اکولوژیکی دیرینه ایران به داده های ژئوکرونولوژیکی و استفاده از شواهد و پروکسی های مختلف به ویژه برای نواحی مرکزی و جنوب ایران نیاز است. اطلاعات گرده گرفته شده از مغزه های رسوبی دریاچه ها و حلقه های درختی پتانسیل خوبی جهت شناسایی وضعیت اکولوژی دیرینه کشور را دارند.

چکیده تهیه نقشه های پهنه بندی زمین لغزش جهت شناسایی و تفکیک مناطق مستعد زمین لغزش و مکان های امن برای توسعه اقتصادی آینده یک ناحیه در کشور لرزه خیز و با تنوع زمین شناسی و توپوگرافی زیادی مانند ایران از حساسیت بالایی برخوردار است. در این مطالعه ضمن بررسی عوامل موثر در رخداد زمین لغزش از مدل های آماری برای تهیه نقشه حساسیت به زمین لغزش در محدوده باغملک-ایذه استفاده شده است. بدین جهت با توجه به این واقعیت که محدوده وقوع پدیده زمین لغزش‌ها نسبت به مساحت کل منطقه مورد بررسی بسیار کوچک بوده و در عمل یک نقطه‌ می باشد، از مدل آماری "رگرسیون لجیستیک نادر وقوع، (RELR)" استفاده گردید. پهنه­های زمین لغزش به عنوان متغیر وابسته به پدیده های زمین شناسی و کاربری اراضی، پوشش گیاهی، ارتفاع، شیب، جهت شیب و فاصله از جاده، مناطق مسکونی، رودخانه و گسل‌ها و غیره به عنوان متغیرهای مستقل در مدل RELR وارد گردید. ضریب اثر هر کدام از پارامترها با مدل محاسبه و میزان احتمال بدست آمده از مدل RELR به صورت نقشه‌های پهنه‌بندی ارائه شد. ارزیابی کیفیت نقشه پهنه‌بندی حساسیت به زمین لغزش نشان داد که می‌توان از آن در برنامه‌های مدیریتی بحران وکاهش هزینه در بررسی‌های دقیق‌تر زمین لغزش در منطقه استفاده کرد.تهیه نقشه های پهنه بندی زمین لغزش جهت شناسایی و تفکیک مناطق مستعد زمین لغزش و مکان های امن برای توسعه اقتصادی آینده یک ناحیه در کشور لرزه خیز و با تنوع زمین شناسی و توپوگرافی زیادی مانند ایران از حساسیت بالایی برخوردار است. در این مطالعه ضمن بررسی عوامل موثر در رخداد زمین لغزش از مدل های آماری برای تهیه نقشه حساسیت به زمین لغزش در محدوده باغملک-ایذه استفاده شده است. بدین جهت با توجه به این واقعیت که محدوده وقوع پدیده زمین لغزش‌ها نسبت به مساحت کل منطقه مورد بررسی بسیار کوچک بوده و در عمل یک نقطه‌ می باشد، از مدل آماری "رگرسیون لجیستیک نادر وقوع، (RELR)" استفاده گردید. پهنه ­های زمین لغزش به عنوان متغیر وابسته به پدیده های زمین شناسی و کاربری اراضی، پوشش گیاهی، ارتفاع، شیب، جهت شیب و فاصله از جاده، مناطق مسکونی، رودخانه و گسل‌ها و غیره به عنوان متغیرهای مستقل در مدل RELR وارد گردید. ضریب اثر هر کدام از پارامترها با مدل محاسبه و میزان احتمال بدست آمده از مدل RELR به صورت نقشه‌های پهنه‌بندی ارائه شد. ارزیابی کیفیت نقشه پهنه‌بندی حساسیت به زمین لغزش نشان داد که می‌توان از آن در برنامه‌های مدیریتی بحران وکاهش هزینه در بررسی‌های دقیق‌تر زمین لغزش در منطقه استفاده کرد.

چکیده رودخانه راین در جنوب شرق کرمان قرار دارد و یکی از رودخانه­های دائمی با طول تقریبی 14 کیلومتر  است.  این پژوهش باهدف بررسی رسوبات رودخانه راین از نظر روند ریزشوندگی، بافت و رخساره های رسوبی  انجام گرفته است. به منظور بررسی پارامترهای رسوبی، تعداد 42 نمونه از بستر اصلی کانال رودخانه برداشته شد. رسوبات این رودخانه عمدتا دارای جورشدگی بد و بسیار بد، کج شدگی منفی تا بسیار مثبت و کشیدگی متوسط و پهن می باشند. میانه بین 627/22 تا 267/0 و میانگین بین 928/14تا 357/0  میلی متر  در تغییر است  که این اعداد نشان دهنده کاهش میزان ذرات دانه درشت در حد گراول و از طرفی افزایش ذرات دانه ریزتر به سمت پایین­دست است. این رودخانه دارای بستر گراولی ماسه­ای است و پیوستگی رسوبی در آن دیده می شود. فرم دانه­های این رودخانه بیشتر به صورت تیغه­ای  و تیغه­ای هم بعد است. بررسی رخساره­های رسوبی این رودخانه نشان دهنده رخساره­های گراولی (Gmm ,Gmc ,Gh ,Gp ,Gmg) و ماسه­ای (Sm) و گلی (Fl) می­باشد. رخساره­های موجود در چهار عنصر ساختاری کانال(CH)، جریان گراویته ای(SG)، بار گراولی و اشکال لایه­ای (GB) و رسوبات ریز خارج از کانال (FF) تشکیل شده است.  براساس نتایج حاصل، مدل رسوبی رودخانه راین، رودخانه­ای بریده بریده با بستر گراولی ماسه­ای است.

چکیده در این مطالعه بررسی کیفیت منابع آب زیرزمینی دشت فاروج از نظر آشامیدن و صنعت انجام شد. بدین منظور 12 نمونه آب زیرزمینی ازآبخوان رسوبات کواترنر منطقه برداشت شد .پارامترهای حرارت ,(T) (pH) و هدایت الکتریکی (EC) هنگام نمونه­برداری و در محل اندازه­گیری شد. آنالیز آنیون­ها (HCO₃^-, SO₄^2-, Cl^-) و کاتیون­های اصلی  (Ca²⁺, Na⁺, Mg²⁺, K⁺)در آزمایشگاه شیمی تجزیه دانشگاه فردوسی مشهد اندازه­گیری شد. ترکیب شیمیایی نمونه­های آب براساس نمودار پایپر    Na-SO₄  و Na- Cl بدست آمده است. با استفاده از نمودار پایپر می­توان به واحدهای سنگی اثر گذار در ترکیب شیمیایی آب نیز پی برد. بر پایه نتایج به دست آمده، کاتیون­های غالب نمونه­ها سدیم و آنیون­های غالب در نمونه­ها بی­کربنات است؛ منشأ یون سدیم را می­توان علاوه بر کانی های تبخیری به انحلال آلبیت موجود در آندزیت­های منطقه و همچنین تبادل یونی نسبت داد.  منشأ یون بیکربنات را نیز می توان به سازند کربناته تیرگان، و همچنین انحلال پلاژیوکلاز در آندزیت- داسیت­های پلیوکواترنر نسبت داد.  نمودار گیبس نشان داد که فرآیندهای عمده کنترل کیفیت شیمیایی آب زیر زمینی دشت فاروج هر دو فرآیند تبخیر و برهم کنش آب و سنگ است که ­ با توجه به وجود رسوبات آبرفتی کواترنر در آبخوان دشت فاروج که بخشی از آن حاصل فرسایش نهشته­های نئوژن دربردارنده لایه­های تبخیری هستند منطقی به نظر می­رسد. با استفاده از شاخص رایزنر،  شاخص پوکوریوس و شاخص تهاجمی، خورندگی و رسوب دهی آب مورد پایش قرار گرفت که مشخص شد نمونه­های مورد مطالعه از لحاظ مصارف صنعتی کاملا نامناسب بودند زیرا اکثر نمونه­های آب منطقه رسوبگذار می­باشند.

چکیده کوهستانهای رندوله و بابوله در دو طرف یک دره یخچالی بخشی از رشته کوه ماکو – بانه در مرزهای ایران، ترکیه و عراق است. این منطقه از نظر ساختمانی در زون سنندج – سیرجان واقع شده است و از روند زاگرس تبعیّت می کند. این پژوهش با استفاده از نقشه‌های توپوگرافی، نقشه‌های زمین شناسی، تصاویر ماهواره‌ای، داده‌های اقلیمی، داده ارتفاعی، مشاهدات میدانی و نمونه‌برداری رسوب انجام شده است. با استفاده از نقشه‌های‌ توپوگرافی در مناطق یخچالی موقعیت چندین سیرک بزرگ و کوچک شناسایی شد و برف مرز با استفاده از روش رایت محاسبه گردید. مسیر مشاهدات میدانی تعیین و بازدید‌های‌ مکرر از منطقه مورد مطالعه انجام شده است. یافته‌های تحقیق نشان می دهد که خط برف مرز دایمی در آخرین دوره سرد در ارتفاع 2600 متری قرار داشته است و چندین سیرک بزرگ و کوچک یخچالی همراه با دره‌های‌ U شکل و مورن‌های‌ کناری برجای مانده در حواشی دره‌ها  حاکی از شکل زایی یخچالی در آخرین دوره سرد بوده است. با گرم شدن هوا بعد از عصر یخبندان و بالارفتن خط برف مرز، احتمالاً ذوب یخچال‌ها ، جریان‌های‌ سیلابی قوی را ایجاد کرد که سبب حرکت مواد یخچالی و ته نشین شدن آنها در نواحی کم ارتفاع تر شد، که در حال حاضر بستر شهر اشنویه و چندین روستای منطقه را تشکیل می دهد.

چکیده در این پژوهش منابع آب زیرزمینی منطقه آتشفشانی بزمان و مناطق نزدیک به آن، به تعداد 69 محل چشمه و چاه کشاورزی با استفاده از روش‌های گرافیکی، نسبت یونی و شاخص­های کیفی مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتایج نشان می­دهد، پنج تیپ Na-Cl، Na-Cl-SO₄، Na-Cl-HCO₃، Na-SO₄ و Na-HCO₃ در آب زیرزمینی منطقه وجود دارد و نوع غالب عمدتاً آب‌های کلرو بیکربناته سدیک و کلرو سولفاته سدیک هستند. علاوه‌برآن تمامی نمونه­ها نسبت به انیدریت، هالیت، تناردیت و اکثر نمونه‌های آب زیرزمینی نسبت به کلسیت، دلومیت، ژیپس و آراگونیت تحت­اشباع بودند. نتایج حاصل از نسبت­های یونی نشان می­دهند که هر سه نوع کانی­های کلسیت، دولومیت و ژیپس در منطقه، خصوصیات هیدروژئوشیمیایی آب زیرزمینی منطقه را کنترل می­کنند. بر مبنای نمودارهای تعیین منشأ شوری، عامل شوری آب زیرزمینی چشمه­های منطقه، انحلال کانی­های نمک تشخیص داده شد. با توجه به نمودار شولر مشاهده می­گردد که اکثریت نمونه­های آب چاه­ها و بیشتر نمونه­های آب چشمه­ها به جز چشمه­های S4، S5، S11 و S14 از نظر شرب در محدوده­ی خوب و قابل­قبول قرار می­گیرند؛ در حالیکه بر خلاف انتظار بر اساس نمودار ویلکوکس، بیشتر نمونه­های آب زیرزمینی جهت کشاورزی مناسب نیستند. دلیل این امر، نسبت بالای جذب سدیم در آب های با هدایت الکتریکی پایین است، که سبب تخریب بافت خاک می شود. 

چکیده یخچالهای طبیعی متاثر از فاکتورهای اقلیمی بوده و لذا به عنوان یک شاخص موثر در بررسی تغییرات اقلیمی، مطالعه می شوند. اگرچه بررسی های مورفومتریک یخچالهای طبیعی بر اساس تجزیه و تحلیل داده های بازتابی سنجنده های ماهواره ای، امکان اندازه گیری رخنمون های یخ را فراهم می سازد، اما شناسایی و تعیین محدوده یخچال­های مدفون شده در زیر واریزه ها و به تبع آن تعیین محدوده واقعی یخچال و سایر پارامتر­های آن از جمله سطح و حجم یخچال بر اساس باند­های اپتیکی تصاویر ماهواره­ای امکان پذیر نمی باشد. از طرفی وجود منبع سرمایشی یخ در زیر واریزه­ها که منجر به کاهش قابل توجه دمای سطح واریزه نسبت به مناطق اطراف میگردد، وجه تمایزی برای تفکیک یخچال­های طبیعی پوشیده شده توسط واریزه ها محسوب میگردد. در این تحقیق گسترش یخچالهای طبیعی ارتفاعات زردکوه با تحلیل تلفیقی داده­های حرارتی، اپتیکی (سنجنده­های OLI و TIRS لندست 8) بر اساس روش تک پنجره و داده­های رقومی ارتفاعی تعیین گردیده است. به این منظور، پس از اعمال تصحیحات رادیومتریک و هندسی، دمای درخشندگی محاسبه و سپس بر اساس شاخص پوشش گیاهی تفاضلی نرمال شده و  مقدار  ضریب گسلندگی سطح زمین (LSE) ، دمای سطح زمین (LST) محاسبه گردیده است. بر اساس نتایج این تحقیق سطح پهنه های یخچالی (سطح توام یخ و یخ مدفون زیر واریزه­ها) در مرداد ماه 1396 برابر با  201 هکتار بوده است که در مقایسه با تحقیقات قبلی، کاهش چشمگیر پهنه­های یخی را در دهه گذشته نشان می دهد.