دو فصلنامه کواترنری ایران

چکیده کوه تفتان در جنوب‌ شرق ایران یکی از مراکز آتشفشانی فعال قوس ماگمایی مکران در محدوده زمانی نئوژن- کواترنری است. تفتان از نظر تقسیم بندی ساختاری در زون جوش‌خورده سیستان قرار گرفته و قاعده آن مجموعه‌سنگ‌های افیولیتی، فلیش و سنگ‌های آتشفشانی(عمدتاً کرتاسه تا ائوسن) است. مجموعه‌های فنوکریستی سنگ‌ها شامل پلاژیوکلاز،کلینوپیروکسن،هورنبلند،ارتوپیروکسن، بیوتیت است. شواهد عدم تعادل در کانیها بویژه در پلاژیوکلاز و هورنبلند بر تغییرات شرایط فیزیکوشیمیایی تبلور همچون دما، فشار و ترکیب شیمیایی دلالت دارد. از نظر تنوع شیمیایی گدازه‌های ترم بازیک تا اسیدی حضور دارند؛ اگرچه عمده گدازه‌ها و مواد پیروکلاستیک تفتان ترکیب آندزیتی تا داسیتی دارند. اختصاصات شیمیایی ولکانیسم تفتان همچون بالابودن تمرکز Sr (> 645 ppm)، بالا بودن نسبت La/Yb (>14) و Sr/Y (> 40) سازگار با مذاب‌های شبه‌آداکیتی مرتبط با حواشی فعال قاره‌ای دارای پوسته ضخیم است. بر اساس شواهد شیمیایی و کانی‌شناسی دخالت فرایندهای مختلف گوشته‌ای و پوسته‌ای در ژنز مذاب تفتان قابل استنباط است. ابتدا ذوب گوه گوشته لیتوسفری نسبتاً غنی زیرقاره‌ای که تحت تأثیر فرایندهای زون فرورانش قرار گرفته است. سپس تجمع مذاب‌های گوشته‌ای در عمق پوسته ضخیم قاره‌ای که توأم با ذوب بخشی پوسته‌ای، آلایش و همگن شدن بوده است. در نهایت فرایندهای پوسته‌ای کم‌عمق‌تر شامل هضم پوسته‌ای و تحولات مرتبط با مخزن ماگمایی همچون تغییرات فیزیکوشیمیایی مذاب و تبلور تفریقی که باعث تحول بیشتر مذاب شده است.

چکیده با توجه به اهمیت مناطق صنعتی در اجرای پروژه‌های مهندسی، لزوم بررسی ویژگی‌های ژئوتکنیکی در جلوگیری از رخدادهای ناخواسته امری اجتناب‌ناپذیر است. منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی بندر ماهشهر در استان خوزستان، شهرستان ماهشهر و در مجاورت بندر امام خمینی واقع‌شده که ازلحاظ تقسیم‌بندی رسوبی- ساختاری در زون زاگرس قرارگرفته است. در این پژوهش بر اساس نتایج آزمایش­های شناسایی (هیدرومتری، آتربرگ، دانه ­بندی) خاک منطقه موردنظر طبقه‌بندی‌شده است. همچنین نتایج آزمایش حدود آتربرگ، حد روانی و شاخص پلاستیسیته خاک‌ها نیز تعیین گردیده و تغییرات مدول الاستیسیته بر اساس نوع خاک‌ها محاسبه گردیده است. در تعیین نوع ساختگاه بر اساس آزمایش‌های لرزه‌ای از پارامتر سرعت متوسط موج‌برشی استفاده‌شده است. همچنین ضمن بررسی ویژگی­های ژئوتکنیکی نهشته‌های کواترنری منطقه به بررسی روابط بین پارامترهای مدول الاستیسیته حاصل از آزمایش­های لرزه­ای با عدد نفوذ استاندارد و نیز زاویه اصطکاک داخلی خاک به‌دست‌آمده از آزمایش سه محوری با عدد نفوذ استاندارد در محدوده بندر ماهشهر پرداخته‌شده است. مقایسه نتایج حاصله با روابط مربوط به دیگر محققین نشان‌دهنده این است که روابط حاصل از این تحقیق مقادیر کمتری برای زاویه اصطکاک داخلی نهشته‌های کواترنری بندر ماهشهر به دست می­دهد که ناشی از وجود رس در رسوبات منطقه است.

چکیده در این تحقیق با مطالعه مغزه رسوبی سه متری از دریاچه گهر واقع در زاگرس مرتفع، محیط رسوبی گذشته با استفاده از شاخص­های ژئوشیمی و پالینولوژی مورد بررسی قرار گرفت و با تفسیر تغییرات پوشش­گیاهی به­دست آمده از نمودار گرده­ دریاچه گهر، تغییرات آب و هوایی گذشته بازسازی شد. نتایج نشان داد که منطقه مورد مطالعه به­طور متناوب شرایط آب و هوایی سرد و مرطوب و خشک و گرم را در گذشته تجربه نموده است. از مهمترین دستاوردهای این تحقیق می توان به کاربرد شاخص ژئوشیمی نسبت وانادیوم به کروم (V/Cr) برای تفسیر شرایط آب و هوای گذشته  اشاره نمود. وجود سه بیشینه در شاخص V/Cr و هماهنگی آن با درصد فراوانی گرده های گیاهان مانداب و درختی نظیر بلوط و علفی مانند خانواده چتریان می تواند شاهدی بر وجود سه دوره با افزایش بارش در منطقه مرتفع زاگرس باشد.  به نظر می رسد که سن نسبی مغزه رسوبی بر اساس تطابق داده های بارش و دمای بازسازی شده حاصل از مدل کلان مقیاس طبیعیMCM  و تغییرات فراوانی گرده درختان بلوط حدود هولوسن میانی تا زمان کنونی را پوشش دهد. تحلیل خوشه ای فراوانی گرده های گیاهی درختی و درختچه ای و علفی، چهار زون مجزا در طول مغزه رسوبی بصورت GHA ،GHB ،GHC و GHD را نشان داد که منطقه همزمان با  دو زون GHA وGHB دارای پوشش گیاهی از نوع جنگلی- استپی با چیرگی بلوط بوده است.در مجموع تغییرات فراوانی گرده های بلوط و ریش بز در طول مغزه رسوبی ناشی از تغییرات شرایط رطوبتی و دمایی محیط  می تواند باشد. همچنین شواهدی همانند گرده های درختی دست کاشت بهمراه گرده های گیاه بارهنگ می تواند نشانه دخالت انسان در منطقه مورد مطالعه باشد.

چکیده در سال‌های اخیر مطالعات ژئومورفولوژی با رویکرد زمین باستان شناسی با هدف بررسی زمینه‌های ظهور و فروپاشی تمدن‌ها و نیز عوامل موثر بر آنها جهت پیدا کرده است. در این پژوهش از دستگاه غربال برای دانه سنجی ذرات بالای 63 میکرون و برای ذرات زیر 63 میکرون از روش پیپت و از نرم افزار گرداستیت برای تحلیل آماری رسوب‌ها بهره گرفته شد. در کنار آن از نتایج کانی شناسی رسی، کلسیمتری و رنگ نیز استفاده شد. بر اساس نتایج گرانولومتری رودخانه کرج در دو بازه زمانی تغییر بستر داده و رسوبات مربوط به دشت سیلابی برجای گذاشته است. ساکنین تپه مافین آباد با توجه به اینکه با فاصه بیشتری نسبت به کانال استقرار پیدا کرده بودند، به نظر می‌رسد متروکه شدن این سکونتگاه بصورت ناگهانی تحت سیلاب رودخانه نباشد. در مقابل ساکنین تپه میمنت آباد بدلیل استقرار در فاصله کم  نسبت به رودخانه تحت تاثیر رژیم رودخانه قرار گرفته اند. بر اساس نتایج کانی شناسی رسی قبل از استقرار ساکنین شرایط آب و هوایی گرم با میزان آبشویی متوسط بر منطقه حاکمیت داشته است. بطور کلی بدلیل نقش ناهمواری‌های بین رودخانه شور و کرج در جابجایی عرضی بستر رودخانه کرج، ساکنین تپه میمنت بیشتر متاثر شده اند.

چکیده شناسایی و تأثیر زمین‌لغزش‌های فعال به‌عنوان یکی از جلوه‌های فرسایش در تهدید مناطق مسکونی، مزارع و تخریب جاده‌های ارتباطی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار می‌باشد. بدین منظور فن تداخل‌سنجی تفاضلی راداری (DInSAR) با برخوردار بودن از پوشش زمینی وسیع و نیز قدرت تفکیک زمانی و مکانی زیاد، به‌عنوان یکی از دقیق‌ترین و کم هزینه‌ترین فنون سنجش از دور، برای شناسایی و نمایش جابجایی‌های به‌وجود آمده در سطح زمین ارائه شده است. هدف از انجام این پژوهش شناسایی مقدماتی محدوده لغزشی نقل و برآورد میزان فعالیت ناشی از این توده لغزشی می‌باشد. بنابراین در این پژوهش میزان جابجایی سطحی ناشی از زمین‌لغزش نقل واقع در 70 کیلومتری جنوب شهر حنا در شهرستان سمیرم، با استفاده از تکنیک تداخل‌سنجی تفاضلی راداری محاسبه شد. بدین منظور، تعداد 10 تصویر راداری از سنجنده ASAR ماهواره ENVISAT انتخاب و به روش DInSAR پردازش گردید. در نتیجه پردازش‌های اولیه، از بین زوج‌های تصویری تشکیل شده، مجموعاً تعداد 9 زوج تداخل‌سنج در سال‌های 2004، 2010 و 2011 میلادی مناسب پردازش‌های بعدی شناخته شد. بر اساس نتایج پردازش تصاویر راداری، بیشترین میزان جابجایی صورت‌گرفته در سطح توده لغزشی نقل مربوط به زوج تصویری سوم آگوست 2011 و 31 دسامبر 2011 با بازه زمانی 150 روزه، معادل 8 سانتی‌متر برآورد گردید. نتایج این پژوهش حاکی از فعال بودن توده لغزشی نقل در طول مدت زمان اخذ تصاویر راداری می‌باشد. هم‌چنین نتایج این پژوهش نشان داد، داده‌های راداری و روش پردازش تداخل‌سنجی تفاضلی از پتانسیل خوبی برای شناسایی، پایش زمین‌لغزش‌ها و محاسبه میزان جابجایی آن‌ها برخوردار می‌باشد.

چکیده  استفاده از داده های سنجش از دور،  از جمله راهکارهای موثر در پایش و تجزیه و تحلیل مخاطرات زمین ساختی و از جمله زمین لغزش می باشد.  در ایران پایش فرایندهای زمین ساختی از قبیل فرونشست و زمین لغزش غالبا با  تصاویر راداری انجام می شود. در این مطالعه، برای اولین بار در ایران، از تصاویر VNIR سنجنده ASTER بمنظور تشخیص و آشکارسازی محدوده های زمین لغزش منطقه پشت بادام شهرستان درود استفاده شد. تصاویر مربوط به قبل و بعد از زمین لغزش  با استفاده از افزونه COSI-Corr  که در نرم افزار ENVI توسعه داده شده است،  پردازش شدند.  پروسه پیش پردازش تصاویر مربوطه شامل ، رجیستر کردن ، عملیات انطباق و تصحیح سه بعدی  انجام شد. به منظور بررسی تغییرات در دو بازه زمانی، با استفاده از افزونه مذکور،  عمل انطباق بین دو تصویر انجام گرفت  و با انتخاب گزینه نمونه برداری مجدد سینوسی با اندازه زاویه 25 درجه، موتور انطباق فرکانسی، اندازه پنجره 32، اندازه گام 4 و آستانه 90 ،  این انطباق انجام شد. خروجی آن به صورت، جابجایی در راستای خاور- باختر، شمالی- جنوبی و نسبت سیگنال به نویز است که ترکیب آنها،  تصویر مناطقی است که در بازه زمانی 2001 تا 2008 دچار تغییر شکل سطحی شده، و جابجایی زمین لغزش ها به صورت بخش های انطباق نیافته (پیکسلی) در زمینه ای از تصویر انطباق یافته (بدون پیکسل)، آشکارسازی شده اند.

چکیده مطالعه رسوبات و شورابه پلایا از جنبه­های اقتصادی با توجه به وجود ذخایر تبخیری و از نظر اثرات آن بر اکولوژی و محیط زیست و آبهای منطقه حائز اهمیت خاص می­باشد. سطح آب دریاچه حوض سلطان با گستره آبگیر حدود 195 کیلومترمربع متأثر از حجم آبهای وارده به آن اعم از آبهای زیرزمینی، رودهای فصلی و بارندگی می‌باشد. به­منظور مطالعه هیدروژئوشیمی شورابه، در این پلایا، تعداد 25 نمونه شورابه از بخش­های مختلف دریاچه برداشت شد. پارامترهای فیزیکوشیمیایی در محل اندازه­گیری و آنالیز شیمیایی شورابه­ها انجام شد. همچنین، برای مطالعه رسوب­شناسی، کانی­شناسی و تعیین شوری، از محل برداشت شورابه، 100 نمونه رسوب، بوسیله اوگر دستی تا عمق بیشینه 2 متر برداشته شد. با انجام آزمایشات ژئوشیمیایی، ترکیب یونی شورابه­ها و با آنالیز کانی­شناسی رسوبات، نوع کانی­های موجود در رسوبات مشخص گردید. ترتیب فراوانی کاتیون­های موجود در شورابه به ترتیب شامل سدیم، منیزیم، کلسیم و پتاسیم و آنیونها شامل کلر، سولفات و بیکربنات می­باشد. کانی­های تبخیری موجود در رسوبات را کلسیت، ژیپس، هالیت، کارنالیت، هگزاهیدریت، تناردیت و باسانیت تشکیل می­دهند. بررسی هیدروژئوشیمی آبهای ورودی بیانگر این است که نسبت مولی یون­ها از نوع HCO₃ < Ca + Mg بوده و در نمودار تکاملی ژئوشیمیایی شورابه­ها، مسیر ژئوشیمیایی (II) را طی نموده و پس از جدایش کانی­های مختلف، تیپ شورابه دریاچه Na-Ca-(Mg)-Cl می­گردد که قابل مقایسه با دریاچه مهارلو، دریاچه نمک بریستول و دریاچه بزرگ نمک آمریکا است.