دو فصلنامه کواترنری ایران

چکیده خواص مغناطیسی واحدهای لسی دوره کواترنر، که با خاک‌های قدیمی در شمال ایران متمایز می‏شوند، مدلی برای درک فرایندهای خاک‌ساز و ارتباط آن با بارندگی کنونی و اقلیم گذشته در این منطقه ارائه می‏دهد. در این مطالعه تجزیه‌وتحلیل طیف‌سنجی بازتابی انتشاری (از این پس DRS) در آزمایش‌های اندازه‌گیری رنگ و همچنین پذیرفتاری مغناطیس وابسته به دما (از این پس χ-T ) در محیط آرگون از توالی لس‌ـ خاک قدیمی اواخر پلیئستوسن در منطقه چنارلی در شمال ایران ارائه شد. بدین منظور مواد معدنی اکسید آهن مغناطیسی، مگنتیت، ماگهمیت، هماتیت، و گوتیت در لس و خاک قدیمی شناسایی شد. نتایج DRS نشان داد نسبت هماتیت به گوتیت با روند فرایندهای خاک‌ساز و بارندگی و تشکیل خاک قدیمی ارتباط مثبت و قابل توجهی دارد. داده‌های این تحقیق همچنین نشان داد تشکیل ماگهمیت خاک‌ساز و انحلال آن نقش مهمی در تقویت و کاهش پذیرفتاری مغناطیسی در توالی‌های لس‌‌‌ـ خاک قدیمی دارد.

چکیده تکاپوهای آتشفشانی دماوند در بخش میانی رشته‌کوه البرز مرکزی از حدود 1 میلیون و 800 هزار سال پیش آغاز شده است. روانه‌های گدازه و پیروکلاستیک‌ها عمده‌ترین سازنده‌های مخروط کنونی دماوند هستند. تراکی‌آندزیت‌های دماوند در منطقه لار، عموماً بافت هیالوپورفیریک و میکرولیتیک پورفیریک دارند. بر پایه تجزیه نقطه‌ای کانی‌ها، این گدازه ها شامل کانی هایی پلاژیوکلاز (آندزین‌ـ لابرادوریت)، کلینوپیروکسن (دیوپسید)، آمفیبول (منیزیوهاستنگزیت)، میکا (فلوگوپیت)، آپاتیت و کانی‌های تیره هستند. هسته دیوپسیدها مقدارFe³⁺ نسبتاً بالاتری نسبت به حاشیه کانی دارند که بیانگر محیط اکسیدان مخزن ماگمایی گدازه‌ها است. تغییرات مقادیر کلسیم و سیلیس از هسته تا حاشیه این کانی‏ها نشان‌دهنده آلودگی ماگمای منشأ با مواد پوسته‌ای است. شیمی کانی‌ها بر ماهیت ساب آلکالن ماگمای میزبان دلالت دارد. فلوگوپیت‌ها با ترکیب شیمی Fe#<0.33 و )TiO₂7/7- 03/6) و Mg # (75/0 -77/0) در گستره دمایی 912 تا 995 درجه تشکیل شده‌اند. مطالعات زمین‌دما‌ـ فشارسنجی کلینوپیروکسن‌ها نشان می‌دهد این کانی‌ها در دمای 1112 تا 1191(±50) درجه سانتی‌گراد و فشار 2/6 تا 9/6 کیلوبار، در اعماق 20 تا 22 کیلومتری، با میزان آب حدود 10 درصد شکل گرفته‌اند و آمفیبول‌ها با حدود 4 تا 7 درصد آب، در فوگاسیته 83/5- تا 15/6- و فشار مابین 47/5 تا 84/6 کیلوبار تشکیل شده‌اند.

چکیده هدف از این پژوهش بررسی تأثیر تکتونیک فعال بر اشکال ژئومورفیک و ارتباط آن با ناهنجاری سلسله‌مراتبی سیستم‏های زهکشی در تاقدیس قلاجه بود. تاقدیس قلاجه با روند شمال غرب‌ـ جنوب شرق یکی از ساختار‏های فعال تکتونیکی در کمربند چین‏خورده‌ـ رانده زاگرس است. در این مطالعه ابتدا منطقه مورد مطالعه به 7 حوضه تقسیم و سپس شاخص‏های ژئومورفیک مرتبط با سیستم زهکشی برای حوضه‏ها محاسبه شد. پس از آن، ضریب همبستگی پیرسون (r) در سطوح معنادار آماری (05/ و 01/ ) برای هر یک از اندیس‏های ژئومورفیک محاسبه شد. نتایج به‌دست‏آمده از تجزیه‌وتحلیل کمّی این شاخص‏ها همبستگی مثبت و قوی بین شاخص‏های BS-Bl/Bmw را نشان داد. همچنین همبستگی مثبت و خوبی بین شاخص‏های R-Rb و همبستگی منفی قوی میان شاخص‏های R-Df و همبستگی منفی خوب میان شاخص‏های Hs-Δa دیده شد. حوضه ‏های طویل به نسبت حوضه‏های تقریباً دایره‏ای و فرسایشی میزان Δa بالاتری داشتند. از طرفی این حوضه‏ها مقادیر عددی Bl/Bmw بالاتری نسبت به حوضه ‏های دایره‏ای و فرسایشی داشتند. این موضوع ارتباط مستقیم و همبستگی قوی میان شاخص‏های Bs و Bl/Bmw را نشان می‌دهد. گسترش سازند‏های تبخیری و نامقاوم گچساران و نهشته‏های کواترنری سبب فرسایش و حفر عمیق و تغییر در تعداد آبراهه‏های مرتبه اول در قسمت شمالی یال جنوب باختری شده ‏است که در نهایت همبستگی منفی میان شاخص‏های R-Df به وجود آورده است. نتایج به‌دست‏آمده از تجزیه‌وتحلیل کمّی شاخص‏های ژئومورفیک در تاقدیس قلاجه نشان‏دهنده فعالیت زمین‏ساختی بالاتر یال جنوب باختری این تاقدیس در مقایسه با یال شمال خاوری آن بود.

چکیده آتشفشان دماوند از سنگ‌های آتشفشانی با ترکیب بازیک تا میانه در طی دو میلیون سال گذشته تشکیل شده است. در پژوهش حاضر، با انجام پیمایشهای صحرایی متعدد، پتروگرافی و ژئوشیمیایی (XRF  و ICP-MS)، نسلهای مختلف سنگهای آتشفشانی دماوند مطالعه شده است. بر اساس این مطالعات معلوم شد که ترکیب گدازه های قدیمی دماوند الیوین بازالتی تا تراکی‌آندزیتی و ترکیب سنگ‌های جوانتر، تراکی‌آندزیتی است. گدازه های جوان دماوند دارای فنوکریستهای پلاژیوکلاز و آلکالی فلدسپار با ادخال هایی از کانی های فرومنیزین هستند که در نمونه های قدیمی دماوند دیده نمی شوند. اغلب کلینوپیروکسن‌ها در سنگهای جوان، دارای ماکل نواری و دوتایی می باشند. ارتوپیروکسن فقط در برخی از سنگ‌های قدیمی به مقدار کم وجود دارد. سنگ‌های تراکی آندزیتی دماوند دارای غنی‌شدگی از LREE و LILE به ترتیب در برابر HREE و HFSE و ماهیت آداکیتی هستند. با توجه به ویژگیهای ژئوشیمیایی مشابه به نظر می رسد سنگهای الیوین بازالتی-تراکی آندزیتی دماوند در اثر لایه‌لایه‌شدن لیتوسفر قاره ای و هجوم گوشته استنوسفری، از ذوب‌بخشی گوشته غنی شده پدید آمده اند. ماگمای سنگ‌های آتشفشانی جوان دماوند نسبت به ماگمای سنگ‌های آتشفشانی قدیمی، مدت زمان بیشتری در پوسته بالایی توقف داشته و دچار آلودگی پوسته ای بارزتری شده است.

چکیده جریانات گدازه‌ای الیوین بازالتی نئوژن‌ـ کواترنری به صورت روانه‌هایی با گسترش نسبتاً محدود در منطقه دهج‌ـ جوزم، واقع در بخش شمالی نوار ماگمایی دهج‌‌ـ ساردوئیه، برون‌زد یافته‌اند. این سنگ‌ها حاوی درشت‌بلورهای الیوین و کلینوپیروکسن و به مقدار اندک پلاژیوکلاز هستند که در زمینه‌ای غنی از میکرولیت‌های پلاژیوکلاز قرار گرفته‌اند. سنگ‌های الیوین بازالتی منطقه دهج‌ـ جوزم تنوع ترکیبی بازالت و تراکی بازالت و تفریت بازانیت دارند که با طبیعت آلکالن نمونه‌ها هماهنگ است. با توجه به آنکه کانی پلاژیوکلاز در بازسازی فرایندهای ماگمایی نقش مهمی ایفا می‌کند، شکل سه‌بعدی و زمان رشد و سرعت ‌هسته‌بندی بلورهای پلاژیوکلاز سنگ‌های الیوین بازالتی منطقه دهج‌ـ جوزم با استفاده از روش پراکندگی اندازه بلور (CSD) بررسی شدند. بر اساس این مطالعات مشخص شد بلورهای پلاژیوکلاز عمدتاً دارای فرم تیغه‌ای هستند و سرعت هسته‌بندی ^9- 10×65/9 تا ^9- 10×46/12 و زمان رشد بلورها 33/2-00/1 سال است که بالا بودن سرعت سرد شدن و کوتاه بودن زمان اقامت ماگما در آشیانه ماگمایی را نشان می‌دهد. روند CSD غیرخطی نشان‌دهنده دو مرحله رشد با سرعت‌های متفاوت برای این بلورهاست که حاکی از تبلور مرحله‌ای ماگما در زمان صعود، فرایند درشت‌شدگی بافتی طی تبلور، تغییر در نحوه تبلور ماگما به علت تغییر محیط، و همچنین خروج گازها و مواد فرار است. جهت‌یابی پلاژیوکلازها در نمودارهای گل‌سرخی نمونه‌های مورد مطالعه بیانگر بافت جریانی توسعه‌یافته در اثر چسبندگی پایین ماگماست.

چکیده زلزله یکی از خطرات طبیعی است که طی سال‌ها باعث تلفات و خسارات مالی زیادی در سراسر جهان شده است. به همین دلیل است که تجزیه‌وتحلیل خطر زلزله باید با جدّیّت بیشتری مطالعه شود. ایران در یکی از مناطق لرزه‌خیز جهان، کمربند هیمالیا‌ـ آلپ، قرار دارد که هر ساله زلزله‌های زیادی در آن رخ می‌دهد. تابع شدت آریاس، به منزله یکی از پارامترهای مهم زمین‌لرزه، به تجزیه‌وتحلیل خطر لرزه‌ای کمک می‌کند و می‌تواند برای برآورد عملکرد سازه، پایداری دامنه‏ها، و روانگرایی در طول زلزله مورد استفاده قرار گیرد. در این مطالعه، ضمن تحلیل زمین‌ساختی و لرزه‌زمین‌ساختی گستره خوی در شمال غرب ایران، پهنه‌بندی شدت زمین‌لرزه بر اساس روش آریاس صورت گرفت. مقادیر عددی شدت آریاس برای دوره بازگشت‌های 475 و 975 و 2475 ساله به صورت نقشه‌های هم‌پتانسیل تهیه شد. در تحلیل‌ها، اثر تغییرات رسوبات کواترنری نیز لحاظ شد. به طور کاملاً مشهود، شدت زمین‌لرزه، جدای از فاصله از گسل، از تغییرات سرعت موج برشی تأثیر می‌پذیرد؛ به نحوی که با فاصله از چشمه لرزه‌زا، در مناطقی با ضخامت بالای رسوبات کواترنری، حتی افزایش نیز می‏یابد. این موضوع بازگوکننده اثر شرایط زمین‌شناسی در برآورد پارامتر‌های وابسته به زمین‌لرزه است.

چکیده آلودگی آب و خاک بر اثر عناصر بالقوه سمی ناشی از منابع انسان زاد و زمین زاد همواره تهدیدی جدی برای سلامت زنجیره غذایی انسان محسوب می­شود.  در این میان سنگ­های اولترامافیک موجود در مجموعه­های افیولیتی به دلیل استعداد بالای دگرسانی، پتانسیل بالقوه ای در ایجاد آلودگی های زیست محیطی ناشی از فلزات سنگین دارند. بر این اساس با هدف تشخیص فاکتورهای کنترل کننده شیمی آب زیرزمینی در افیولیت های جنوب شرق کرمانشاه  تعداد 20 حلقه چاه و چشمه در منطقه­ی نورآباد-هرسین مورد بررسی قرار گرفتند. نتایج بدست آمده حاکی از آن است کلسیم، منیزیم و خطر جذب سدیم در برخی نمونه ها بالاتر از حد استاندارد جهانی است. همچنین براساس نتایج به دست آمده، مهمترین فاکتورهای کنترل کننده شیمی آب زیرزمینی منطقه شامل انحلال ژیپس بعنوان منشا مشترک ورود کلسیم، استرانسیم و سولفید، انحلال و هوازدگی کانی اسپینل کروم دار موجود در پریدوتیت ها بعنوان منشا مشترک سیلیس، منیزیم و کروم، انحلال کانی های فرومنیزین الیوین و پیروکسن موجود در پریدوتیت های منطقه به عنوان منشا مشترک منیزیم و نیکل و انحلال کلسدونی، باریت و کلسیت بعنوان سه کانی با بیشترین انحلال در واکنش آب/سنگ در نمونه های آب زیرزمینی می­باشند.