دو فصلنامه کواترنری ایران

چکیده دشت کویر با شرایط اقلیمی بسیار خشک، قلمرو وسیعی را در ایران مرکزی پوشش می‌دهد. توپوگرافی نسبتاً هموار و پست و خشکی محیط موجب تسلط فرسایش و نقل‌وانتقال بادی در این قلمرو شده است. انباشت توده‌های بزرگی از ماسه‌های بادی شامل ریگ‌های جن، سرگردان، خارتوران و چاه جم مشخص‌ترین اشکال ناهمواری در این منطقه است. این توده‌های ماسه‌ای الگوی حلقوی ناپیوسته‌ای را به دور دشت کویر تشکیل داده‌اند. به نظر می‌رسد حلقوی بودن آن‌ها نتیجه راستای چرخشی وزش بادها در این قلمروست. به‌عنوان فرضیه، این چرخش حلقوی تسلط سامانه‌ای حرارتی را در مرکز دشت کویر بازسازی می‌کند. هدف بررسی علل استقرار این ریگ‌ها و مورفولوژی خاص آن‌هاست. تکنیک پژوهش مقایسه مورفومتری تپه‌های ماسه‌ای به‌عنوان شاخصی برای تعیین جهت وزش باد غالب از طریق ابزارهای مشاهده غیرمستقیم بوده است. نتایج حاصل از تجزیه‌وتحلیل تصاویر ماهواره‌ای و گلبادهای منطقه، نشانگر وجود راستای همگرای وزش باد نسبت به مرکز دشت کویر است. همچنین، تصویر فضایی مورفولوژی این ریگ‌ها الگویی را ارائه می‌کند که از طریق آن می‌توان موقعیت سامانه کم‌فشار همرفتی گسترده را بر بخش مرکزی دشت کویر بازسازی کرد. انطباق این سامانه کم‌فشار محلی موجب مکان‌گزینی این توده‌های ماسه‌ای به‌صورت هاله‌ای به دور این دشت شده است. 

چکیده هدف از این پژوهش، بررسی نقش عوامل محیطی در مکان‌گزینی و نحوه زندگی ساکنان باستانی محوطه پیش از تاریخ چالتاسیان، با استفاده از مطالعات زمین‌باستان‌شناسی و تکنیک میکرومورفولوژی است. محوطه باستانی چالتاسیان، در دشت ورامین و در قسمت‌های میانی مخروط‌افکنه جاجرود قرار گرفته است. پس از بررسی‌های کتابخانه‌ای و میدانی و حفر ترانشه روی تپه شرقی محوطه باستانی، برداشت نمونه رسوب و مکعب در جهت آزمایش‌های غربالگری الکترونیکی، کلسیمتری و میکرومورفولوژی صورت گرفت. با مطالعه مقاطع نازک، عناصر موجود در رسوبات شناسایی و بررسی شد. نتایج نشان داد که بیشترین میزان زغال، گیاه، پرشدگی‌ها و کربنات کلسیم در مکعب رسوبی شماره 9 وجود دارد. از آنجا که وجود این عوامل، رابطه مستقیمی با میزان فعالیت‌های بشری در لایه‌های باستانی دارد، می‌توان نتیجه گرفت که بیشترین میزان دخالت و فعالیت‌های ساکنان باستانی محوطه چالتاسیان در این لایه اتفاق افتاده است. همچنین، پس از آزمایش غربالگری الکترونیکی مشخص شد که تمامی نمونه‌های رسوب، ریزدانه و از نوع ماسه سیلتی و سیلت ماسه‌ای است. این امر با فراهم کردن خاک مناسب کشاورزی و سفال‌سازی، تأثیر بسیار زیادی در مکان‌گزینی محوطه باستانی چالتاسیان داشته است. 

چکیده آتشفشان سبلان یکی از جوان‌ترین کالدراهای آتشفشانی در شرق فلات ایرانی– ترکی است و عضوی جوان از مجموعه آتشفشانی کمان ماگمایی البرز (AMA). بر اساس مطالعه مقاطع نازک و بررسی نتایج آنالیز ژئوشیمی نمونه‌ها به روش ICP و XRF، گدازه‌های جوان منطقه عبارت‌اند از آندزیت، تراکی آندزیت، داسیت، ریولیت و شارش‌های آذرآواری (ایگنمبریت‌ها، خاکسترهای آتشفشانی) که غالباً ماهیت کالک آلکالن پتاسیم بالازا نشان می‌دهند. مطالعات ژئوشیمیایی این سنگ‌ها نظیر غنی‌شدگی نابهنجار از  LREEدر مقایسه با  HREEو بی‌هنجاری‌های مثبت Pb و تهی‌شدگی  Nbو Ta و نرخ بالای Ba/Nb، بیانگر وابستگی ماگماهای اولیه این سنگ‌ها به حاشیه فعال قاره‌ای، تحت تأثیر مؤلفه‌های فرورانش اقیانوس تتیس زیر صفحه ایران مرکزی بوده است. چنین استنباط شده که این سنگ‌ها از درجه پایین ذوب‌بخشی گوشته لیتوسفری (1/0<) با ترکیبی مشابه لرزولیت گارنت-اسپینل‌دار حاصل شده‌اند. آتشفشان کواترنری سبلان را عمدتاً به حوادث فرورانش پس از برخورد نسبت می‌دهند. به احتمال، منشأ گوشته‌ای اولیه با عناصر کمیاب خاکی ناشی از مؤلفه‌های زون فرورانش در تحولات متاسوماتیکی گوشته و یا آلودگی پوسته‌ای، به‌ویژه پوسته بالایی، غنی شده است.

چکیده این پژوهش با هدف تعیین رخساره‌های رسوبی، شناسایی کانی‌های تبخیری و تغییر نوع کانی‌های تشکیل‌دهنده رسوبات طی دوره هولوسن انجام گرفته که دقیقاً مرتبط با بالانس بین آب‌های وارد به حوضه و آب‌های خارج‌شده از آن است. در این پژوهش 9 مغزه به طول بیشینه 700 سانتی‌متر با استفاده از اوگر از بستر دریاچه به‌صورت سالم تهیه شد. مغزه‌ها به‌صورت طولی نصف و زیرمحیط‌های رسوبی محیط‌های پلایایی در طول مغزه تعیین شد. تعداد 113 نمونه از رخساره‌های رسوبی مختلف، تهیه و آنالیز دانه‌بندی و کانی‌شناسی شد. تیپ رسوبات دریاچه حوض سلطان از نظر اندازه ذرات شامل گل ماسه‌ای با کمی گراول، ماسه گلی با کمی گراول، گل، گل ماسه‌ای و ماسه گلی است. رسوبات تشکیل‌دهنده دریاچه از سه نوع تخریبی، کربناته و تبخیری است. کانی‌های تشکیل‌دهنده رسوبات تخریبی شامل کوارتز، فلدسپات، کانی‌های رسی، میکا، منیتیت، هماتیت، آمفیبول، آناتاز، زئولیت و پیروکسن است. کانی‌های کربناته شامل کلسیت و به‌ندرت آراگونیت است. کانی‌های تبخیری شامل کلسیت، ژیپس، هالیت، انیدریت، پلی‌هالیت، کارنالیت، تناردیت، باسانیت و هگزاهیدریت است. از بین این کانی‌ها بیشترین فراوانی در زیرمحیط‌های رسوبی پهنه گلی نمکی و پهنه گلی به کانی کوارتز و کلسیت و در پهنه نمکی و دریاچه موقت به کانی‌های تبخیری به‌ویژه هالیت و ژیپس تعلق دارد.

چکیده در این بررسی نمونه‌هایی از رسوبات بستر دریای عمان (منطقه نگور) انتخاب و پس از آماده‌سازی، مطالعه و عکسبرداری شد. تعداد ده جنس و پانزده گونه برای اولین‌بار از منطقه مورد مطالعه شناسایی و معرفی شد. در این منطقه نانوفسیل‌هایی مانند Gephyrocapsaoceanica Kamptner 1943، Pseudoemilianialacunose (Kamptner, 1963)، Gratner (1969c) و  Helicosphaeracarteri (Wallich 1877) Kamtner 1954 از نظر فراوانی گونه‌های غالب بود. برخی گونه‌ها به صورت نادر در نمونه‌ها حضور داشت که در این میان می‌توان گونه Braarudosphaerabigelowii Gran & Braarud, (1935) Deflandre (1947) را نام برد. همچنین، در نمونه‌های مورد مطالعه تعداد زیادی گونه‌های حمل‌شده و غالباً مربوط به بازه زمانی نئوژن گزارش می‌شود. بر مبنای فسیل‌های یافت‌شده و تنوع گونه‌ای پایین آن‌ها می‌توان نتیجه گرفت که دریای عمان در منطقه نگور دریایی حاشیه‌ای است که در عرض جغرافیایی پایین، کم‌عمق و نزدیک به ساحل است. حوضه مذکور برای رشد نانوفسیل‌های آهکی بسیار مساعد و دارای شرایط یوتروفیک است. 

چکیده کواترنری بخشی از تاریخ تکوین زمین است که تا دو میلیون سال پیش را در بر می‌گیرد. این زمان زمین‌شناسی در ایران نیازمند پژوهش‌های اساسی است. لذا، بررسی رسوبات آبرفتی یکی از ارکان اساسی در این زمان و بسیار حائز اهمیت است. در این پژوهش سعی شده تا ویژگی‌های این نهشته‌ها در جنوب بلندی‌های البرز، باختر شهر کرج و خاور آبیک بررسی شود. برای بررسی نهشته‌های منطقه، 34 ایستگاه مشخص و نمونه‌برداری شد. نمونه‌ها از رخنمون‌های طبیعی و ترانشه‌های حاصل از راه‌سازی، ساختمان‌سازی و شبکه‌های نصب لوله فاضلاب برداشت شده است. مطالعات روی نمونه‌های برداشت‌شده انجام شد، شامل دانه‌بندی، تعیین لیتولوژی، مورفوسکوپی دانه‌ها، آزمایش پراش اشعه ایکس (XRD)، جورشدگی، گردشدگی و کج‌شدگی. نتایج به دست‌آمده به شکل جداول و نمودارهای گوناگون آمده است. در نهایت، با استفاده از نتایج بررسی‌های صحرایی و آزمایشگاهی، جهت جریان‌های دیرینه در محل نهشته‌های شمال خاوری- جنوب باختری منطقه مورد مطالعه مشخص شده است. مطابق آزمایش‌های انجام‌شده بیش از 50 درصد نهشته‌ها در رده گراول ماسه‌ای گلی قرار دارد که نشان‌دهنده سهم بزرگ مواد دانه‌درشت در اندازه گراول در نهشته‌های مورد بررسی است که بیانگر نزدیکی نهشته‌ها به منشأ خود است. همچنین، جورشدگی بسیار بد تا بی‌نهایت بد رسوبات از ویژگی‌های محیط بادزن آبرفتی است.

چکیده در این تحقیق سعی شده با استفاده از روش‌های معمول ژئومورفولوژی، تحولات اقلیمی دوران چهارم در حوضه آبریز گرگانرود (تا گنبد کاووس) بررسی شود. بدین منظور، ابتدا با تعمق بر فرم‌های ژئومورفیکی در منطقه مانند تپه‌های لسی، سیرک‌های یخچالی و پدیده‌های کارستی تغییرات محیطی بررسی شد. سپس، با اتکا به تصاویر ماهواره‌ای و نقشه‌های توپوگرافی، سیرک‌های یخچالی منطقه مشخص و با روش رایت خط برفمرز دائمی در آخرین دوره یخبندان به‌دست آمد. با بررسی گرادیان دمایی (دما- ارتفاع) منطقه، نقشه هم‌دمای زمان حاضر و با استفاده از رابطه مزبور و ارتفاع برف‌مرز دائمی منطقه در کواترنر، نقشه هم‌دمای دوران چهارم ترسیم شد. نتایج به دست آمده و مقایسه دو نقشه حاکی از اختلاف دمای 4/9 درجه سانتی‌گرادی زمان حاضر با دوره کواترنر است. بررسی اشکال ژئومورفیکی کنونی نیز حاکی از استیلای آب‌وهوای سرد و مرطوب در دوران چهارم است که نتایج این تحقیق را تأیید می‌کند.