دو فصلنامه کواترنری ایران

چکیده زمین‌ساخت‌فعال به فرایندهای تکتونیکی اطلاق می‌شود که در طی یک مقیاس زمانی در پوسته زمین تغییرشکل‌هایی ایجاد می‌کنند. هدف از این پژوهش بررسی شواهد تکتونیک فعال و فعالیت گسل کوندج در کواترنر می‌باشد که با بررسی‌های ریخت‌زمین‌ساختی و بررسی‌های دقیق و بزرگ‌مقیاس میدانی در راستای گسل انجام شده است. بخش‌هایی از طول گسل در داخل آبرفت بوده و بصورت گسل پنهان است. با بررسی-های انجام شده در راستای گسل موقعیت گسل در آبرفت‌های کواترنر بطول 11 کیلومتر در جنوب روستاهای بهجت‌آباد، تازه‌آباد و جزمه نسبت به نقشه زمین‌شناسی اصلاح گردید و در مابقی طول گسل از روستای دارالسرور به سمت شرق به طول 5/3 کیلومتر و از روستای خزین-آباد تا نزدیکی روستای انجیلاق به طول 5/9 کیلومتر منطبق با موقعیت گسل در نقشه زمین‌شناسی می‌باشد. در بررسی‌های میدانی متوسط شیب صفحه گسل 48 تا 55 درجه به سمت شمال اندازه‌گیری شد. همچنین متوسط جابجایی افقی و قائم گسل به ‌ترتیب برابر با 5±22 و 5±32 سانتیمتر اندازه‌گیری شده است.

چکیده بررسی تاریخچة رسوب‌گذاری و شناسایی دوره‏های خشک و مرطوب در طول دورة هولوسن پسین در دریاچه چگارمان در شمال‏شرق استان خوزستان موضوع پژوهش حاضر است. یک مغزة ‏رسوبی با ژرفای 720 سانتی‌متر از رسوبات زیر بستر دریاچه چگارمان با استفاده از مغزه‏گیر دستی برداشت و بررسی شد. با توجه به بررسی‏های رسوب‌شناسی و تغییر رخساره‌های رسوبی، هشت رخسارة رسوبی قابل تفکیک متعلق به محیط‌های مخروط‌افکنه‏ای و تالابی شناسایی شد. دست‎کم دو دورة پرآبی و یک دورة سرد و یک دوره گرم و خشک در طول هولوسن پسین (5000 سال گذشته) شناسایی شد. دوره‌های مرطوب از 1250 سال پیش و از 4000 تا 3100 سال پیش در یک دورة 900 ساله طول کشیده است. دوره‌ سرد از 3100 تا 1250 سال پیش در یک دورة 1850 ساله و یک دوره گرم و خشک از 4300 تا 4500 سال پیش در یک دورة 200 ساله امتداد داشته است. با توجه به تغییر نوع رخساره‏های رسوبی در دریاچه چگارمان، دوره خشک یکباره در منطقه ظاهر شده و به صورت تدریجی به ‏پایان رسیده‌اند و دوره‏های مرطوب به‌تدریج شروع شده و ناگهان پایان پذیرفته‌اند. دوره‏ خشک نسبت به دوره‏های مرطوب با شدت بیشتر و مدت زمان کوتاه‏تر ظاهر شده‏اند.

چکیده این مطالعه، بر روی تنوع بیولوژیکی نانوپلانکتون‌های آهکی از آبهای پنج ناحیه خلیج فارس، از غرب و جنوب جزیره هرمز، جنوب جزیره مرجانی کیش، لاوان و سواحل بوشهر دربازه­های زمانی متفاوت، طی چند سال انجام شده­است. در این تحقیق، 29 گونه از 18 جنس از نانوپلانکتون­های آهکی شناسایی شدند که نشان‌دهنده غنا و تنوع بیولوژیکی در این مناطق است. جنس و گونه‌هایی با فراوانی بالا مانند Gephyrocapsa oceanica Helicosphaera carteri, Coccolithus plagicus, Emiliania huxleyi, ، Braarudosphaera bigelowii و  Holococcolithesدر این آبها یافت شدند. مجموعه ای از نانوپلانکون­هایی که در زمان پالئوژن و کرتاسه ظهور پیدا کرده و هم اکنون نیز در دریاها حضور دارند، در آبهای این مناطق یافت شدند. همچنین یکسری آزمایشاتPCR  برای تعیین مقدار باکتریهای حاوی بایولومینسانس نیز در آن انجام شد و کم بودن مقدار باکتریهایPhotorhabdus, Shewanella, Vibrio  و  Aliivibrioکه ساکن آبهای دریایی هستند و تولید کننده آنزیم luciferase می باشند، در این آبها مشخص شد. این مطالعه نشان داد که آبهای مذکور غنی از مواد غذایی و دارای تنوع بالایی ازنانوپلانکتون­ها هستند.

چکیده خاک‌های قدیمی در بین رسوبات لسی در جنوب تاجیکستان، اقلیم سرد و خشک در زمان رسوب‌گذاری لس و اقلیم گرم و مرطوب در زمان تشکیل خاک‌های قدیمی را اثبات می‌کند. پژوهش حاضر با هدف بررسی میکرومورفولوژی توالی های لس- خاک قدیمی جنوب تاجیکستان و مقایسه میزان تحول و هوادیدگی آن ها با توالی‌های لس و خاک‌های قدیمی در ایران پرداخته است. بعد از مطالعات صحرایی و تشریح خاکرخ، از هریک از افق‌ها، نمونه‌های دست‌نخورده برای مطالعه مقاطع نازک جمع آوری شد. مقاطع نازک تهیه شده با استفاده از میکروسکوپ پلاریزان براساس تعاریف استوپس مورد پژوهش قرار گرفت. در مقطع مورد مطالعه، یک خاک جدید، دوازده توالی لس و شانزده پدوکمپلکس شناسایی شد. نتایج میکرومورفولوژیکی نشان داد در خاک‌های قدیمی مقادیر زیاد پوشش‌های رسی، پدوفیچرهای اکسیدهای آهن و منگنز و علائم فعالیت‌های زیستی، حاکی از تکامل بالای این خاک‌ها در مقایسه با لس‌ها بود. بررسی شاخص تکامل میکرومورفولوژیکی خاک به‌عنوان معیاری از تحول و تکامل خاک‌ها نشان داد خاک جدید دارای تکامل ضعیف بود؛ در حالی‌که، خاک‌های قدیمی به دلیل داشتن پوشش‌های رسی جهت‌یافته و اکسیدهای آهن و منگنز بر روی خاکدانه‌ها و یا کانال‌ها با درجه تکامل متوسط یا خوب، شرایط مناسبی از نظر تشکیل خاک را نشان دادند.

چکیده آلودگی خاک به ترکیبات نفتی در محدوده مناطق نفتخیز یک چالش مهم زیست محیطی محسوب می شود. تحقیق حاضر با هدف برآورد سطح آلودگی و ارزیابی ریسک زیست شناختی خاک به ترکیبات آروماتیک چند حلقه ای در محدوده میدان نفتی اهواز با استفاده از شاخص ERL، ERM و TEF در سال 1402 انجام شده است. منطقه مورد مطالعه شامل خاک محدوده 4 مرکز نفتی و محدوده کنترل در محدوده میدان نفتی اهواز بود. تعداد 20 نمونه خاک برداشت شد. برای اندازه گیری ترکیبات آروماتیک در خاک محدوده تاسیسات نفتی از روش HPLC استفاده شد. بنابر نتایج آروماتیک حلقوی Indene[1,2,3-cd]pyrene (IndPy) با 13.47 کم ‌ترین میانگین PAH و آروماتیک حلقویPhenanthrene (Phen) با 721.54 میکروگرم بر کیلوگرم بیشترین میانگین PAH را در منطقه مورد مطالعه داشتند.نیز آروماتیک حلقوی Fluoranthene (Flu) بیشترین و Acenaphthene (Ace) کم ‌ترین میزان ERM و آروماتیک حلقوی Anthracene(Ant) بیشترین و Acenaphthene (Ace)کم‌ترین میزان ERL را در محدوده مورد مطالعه دارا بودند.حضور ترکیبات آروماتیک چندحلقه ای در قسمت های سطحی و عمقی خاک و ته نشینی آن ها در محیط های پذیرنده علاوه بر اینکه باعث بروز اثرات مخرب محیط زیستی و بهداشتی می شود؛ بازسازی و احیای این محیط ها نیازمند صرف زمان، هزینه و انرژی بسیار است.

چکیده در این مطالعه داده‌های فیزیکی-شیمیایی (دانه‌بندی، مغناطیس پذیری، درصد کربن آلی، رنگ، چگالی و تخلخل) و زیست‌شناسی (تنوع و فراوانی فرامینیفرهای بسترزی) از یک مغزۀ رسوبی تعیین سن شده از خور آذینی استفاده گردید تا تغییرات محیطی و تراز آب مانگرو سیریک طی 2700 سال گذشته بازسازی گردد. داده‌ها نشان داد طی دورۀ زمانی 2700-1800 سال قبل روند افت تراز آب و کاهش رطوبت موجب گردید تا محیط حاشیه‌ای ساحلی با میزان بارندگی بیشتر از حال حاضر بدل به محیط کم‌عمق پلایایی با روند کاهش ورودی آب شیرین شود. در دورۀ زمانی 1800-1400 سال قبل تثبیت تراز آب موجب گسترش کانال‌های جزرومدی گردید که محیط را برای رشد جنگل‌های مانگرو مهیا نمود. در این زمان کاهش نسبی دما موجب افزایش نسبی بارش‌های مدیترانه‌ای گردید. طی 1400 سال گذشته، رشد و توسعۀ جنگل مانگرو در منطقه آغاز گردید. این دوره مبین خشکی نسبی با نوسان اقلیمی زیاد در منطقه است. این مطالعه نشان می‌دهد طی دوره‌های گرم‌تر، حرکت رو به شمال بادهای غربی موجب کاهش بارش‌های زمستانه در منطقه می‌گردد.

چکیده حوضه آبریز رودخانه افین با مساحت 1181 کیلومتر مربع در جنوب شرقی شهرستان قائن (خراسان جنوبی) واقع شده است. به منظور مطالعه روند ریزشوندگی رسوبات رودخانه افین تعداد 55 نمونه رسوب از کانال اصلی بررسی شده است. نتایج آنالیز نشان می‌دهد که ریزشوندگی ذرات به سمت پایین دست جریان از روند یکنواختی برخوردار نبوده و شامل 6 پیوستگی و 5 ناپیوستگی رسوبی است. ورود رسوبات دانه درشت از رودخانه‌های فرعی، تغییرات سنگ‌شناسی، فعالیت‌های تکتونیکی و ظهور سنگ بستر از مهم ترین عوامل ایجاد این ناپیوستگی‌های رسوبی است. شناسایی رخساره‌های رسوبی موجود در دیواره کانال رودخانه مورد مطالعه بر اساس اختصاصات بافتی و ساختمان‌های رسوبی صورت گرفته که بر اساس آن رخساره‌های آواری (گراولی، ماسه‌ای و گلی) و غیر‌آواری (کربنات‌های خاکزا) از هم تفکیک شده‌اند. با توجه به رخساره‌های رسوبی و عناصر ساختاری شناسایی شده در دیواره کانال رودخانه افین (CH، GB، SG، SB و FF) دو نوع کانال رودخانه‌ای برای بخش‌های بالادست تا پایین دست جریان پیشنهاد و مدل رسوبی مربوط به هر یک ارائه شده است.

چکیده هدف این پژوهش بررسی استرین و کوتاه شدگی در حوزه زغالی شمالی کرمان ، به سبب  تنوع ساختاری زمین ساختی می باشد. دگرریختی اصلی گستره تحت تاثیر تنش های  ناشی از فشارش و کشش در ایران مرکزی به صورت چین خوردگی و گسلش شکل گرفته است. گسل کوهبنان از مهمترین ساختار در این گستره است که طی کواترنری سبب تغییرات زمین ساختی متعددی در حوزه زغالی شمال کرمان شده است. با واکاوی چین خوردگی ها و بررسی کوتاه شدگی های حاصل از چین‌های ناحیه برشی که دارای آرایش پلکانی بوده و محور آن ها نسبت به امتداد اصلی ناحیه برشی می توان به تنش فشاری ناشی از حرکت راست‌گرد گسل کوهبنان اشاره کرد. چهل درصد چین‌خوردگی‌ها نتیجه تنش فشاری در طول رویدادهای زمین ساختی آلپ است. با توجه به بررسی های صورت گرفته نشان دهنده فشردگی چین های گستره از طرفین به مرکز و شکل گیری چین های جدید در دو انتها می باشد. باتوجه به توالی کامل تقدم و تاخر ساختارهای خمش‌پذیر و شکنا به دلیل قطع‌شدن یال‌های اکثر چین‌های منطقه توسط گسل‌ها،  با احتیاط می‌توان گفت به غیر از دو گسل کوهبنان و طرز، که در شکل‌گیری حوضه زغالی شمال کرمان نقش عمده‌ای داشته‌اند و قبل از چین‌خوردگی‌ها وجود داشته‌اند،  بقیه گسل‌های منطقه بعد از شکل‌گیری چین‌ها به‌وجود آمده‌اند.

چکیده بیابان‌زایی نوعی تخریب زمین است که بر زندگی انسان‌ها و محیط زیست اثر مستقیم دارد. امروزه این بحران بسیاری از کشور‌های جهان را تحت تاثیر قرار داده که برای مهار این بحران نیاز به شناخت و درک صحیح از عوامل و فرآیندهای آن می‌باشد. این مطالعه با هدف ارزیابی مناطق حساس به بیابان‌زایی در استان سمنان با استفاده از مدل رگرسیون لجستیک (LRM) انجام شد. شاخص اندازه دانه سطحی خاک (TGSI)، شاخص پوشش گیاهی نرمال شده (NDVI)، شاخص خشکی (AI) و فشار عامل انسانی بر محیط (APSE) به عنوان شاخص‌های بیابان‌زایی در منطقه مورد مطالعه مدنظر بوده است. نتایج حاصل از این پژوهش نشان داد بافت خاک با درصد بالای شن و ماسه و نوع پوشش گیاهی از نوع استپ بیابانی مهم‌ترین عوامل بیابان‌زایی در استان سمنان هستند. 99 درصد مساحت استان در معرض خطر بیابان‌زایی شدید و بسیار شدید است. در مجموع تنها شمال استان در معرض خطر بیابان‌زایی کمی می‌باشد و سایر مناطق استان در معرض بیابان‌زایی است. به طور کل (LRM) می‌تواند ابزار موثری برای نظارت بر بیابان‌زایی در محیط‌هایی با داده‌های کم باشد.

چکیده محدوده موردمطالعه در کمربند ماگمایی ارسباران قرار دارد.سنگ‌های حد واسط منطقه، شامل تراکی‌آندزیت بازالتی، تراکی‌آندزیت، پیروکسن آندزیت و هورنبلند آندزیت‌ است. فلدسپات، آمفیبول و پیروکسن به‌ ترتیب عمده‌ترین کانی‌های این سنگ‌ها را تشکیل می‌دهند. سنگ‌های اسیدی منطقه، شامل تراکی داسیت، داسیت و ریوداسیت‌ها می‌باشند. عمده‌ترین کانی‌های تشکیل‌دهنده این سنگ‌ها شامل فلدسپات، آمفیبول، بیوتیت و کوارتز است. بافت غربالی پلاژیوکلازها، اپاسیته‌شدن کانی‌های فرومنیزین و گرد شدگی کانی‌های آمفیبول‌ها، عدم مطابقت ترکیب پیروکسن‌ها با مذاب دربرگیرنده و منطقه‌بندی معکوس پیروکسن‌ها، حکایت از عدم تعادل بین مذاب- بلور داشته و نشان می‌دهد که فرایندهای تفریق ماگمایی در سیستم ترمودینامیکی باز انجام‌شده است.ورود پالس ماگماهای جدید و داغ باعث گردیده، حجره ماگمایی از سطوح عمیق به اعماق کمتر مهاجرت نماید. این مهاجرت در شرایط غیرتعادلی فشار 2/7 کیلو بار و دمای 1050 درجه سانتی‌گراد‌ صورت گرفته است. سنگ‌های آتشفشانی تراکی آندزیتی و برخی نمونه‌های اسیدی منطقه، دارای شواهد آلایش پوسته‌ای است.با توجه به دما و فشار تشکیل‌دهنده ماگماهای حد واسط و اسیدی در محدوده‌های کوه بیگز و آتشفشان‌های سبلان و آروانه و سنگ‌های آتشفشانی آندریایی در بلوک ارسباران، مخزن ماگمایی در محدوده کوه بیگز در عمق بیشتر و دما و فشار بالاتری قرار داشته است و تزریق‌های مکرر در داخل مخزن ماگمایی انجام‌شده است.

چکیده مورفوتکتونیک دانشی است که با استفاده از شاخص‌های ژئومورفیک، تأثیر تکتونیک فعال و عملکرد آن‌ها در کواترنری را به‌عنوان سنجش و توصیف کمی اشکال و چشم‌اندازهای زمین مشخص می‌کند. در این پژوهش با استفاده از تحقیق و مطالعه در رابطه با اثر تکتونیک فعال بر نیم‌رخ طولی رودخانه‌های بخشی از البرز غربی در جنوب شرق اردبیل پرداخته شده است. بدین منظور ابتدا مقدار شاخص شیب نرمال برای تمامی آبراهه‌های حوضه‌های منطبق بر گسل‌های اصلی البرز غربی با استفاده از مدل ارتفاعی رقومی (DEM) در محیط نرم‌افزار GIS به دست آمده و سپس مقادیر شاخص‌های شیب نرمال و تقعر نیز برای طولانی‌ترین رودِ هر حوضه در محیط نرم افزار متلب (MATLAB) محاسبه گردید، همچنین رودشکن‌های گسلی موجود در مسیر رودخانه‌ها، تعیین و مورد بررسی قرار گرفت. بر اساس نتایج حاصل از این پژوهش، حوضه‌های گسل‌های سنگاورد، عندلیبی، نیکی، شیخ‌جانلو، قالین‌قپه و نیاخرم در گروه‌های بسیار بالا و بالا قرار گرفته‌اند که بیانگر تأثیر این گسل‌ها بر تکتونیک فعال منطقه است. در اثر بالا بودن این مقادیر، انتظار می‌رود که ریسک لرزه‌خیزی منطقه نیز در اثر گسیختگی گسل‌ها افزایش یابد. تراکم کانون لرزه‌ای زمین‌لرزه‌های اخیر در منطقه و شواهد مورفوتکتونیکی صحرایی، تصدیقی بر اثبات این موضوع است.

چکیده منطقه مورد مطالعه در شمال شرقی استان اصفهان بین طول جغرافیایی '30 ° 53 الی ° 54 و عرض جغرافیایی '30 °33 الی °33 واقع شده است. مطالعات سنجش از دور و نقشه‌های زمین‌شناسی نشان می‌دهند که گسل‌های این ناحیه نقش مهمی در شکل‌دهی به چین‌خوردگی‌های منطقه دارند. نقشه تراکم خطواره‌ها نشان می‌دهد، بیشترین تراکم خطواره‌های گسلی در مناطقی هستند که دچار تغییر شکل زیاد و گسل خوردگی شده‌اند. همچنین با محاسبه پتانسیل حرکتی گسل در هر مقطع، مشخص می‌شود که گسل‌های شوراب و دولدول بالاترین پتانسیل حرکتی را نسبت به سایر گسل‌ها دارند. این نتایج با فراوانی زمین‌لرزه‌های رخ داده در منطقه، هماهنگ هستند. بر اساس این نتایج، می‌توان گفت که جنوب خاور گسل دولدول در مرحله پیش‌لرزه است و در جنوب خاور ناحیه نیاز به مطالعه بیشتری درباره گسل‌های ترکمانی - اربید، کوه پل خاوند و بیابانک وجود دارد. در این منطقه، 198 خطواره، 18 گسل رقومی و 9 گسل احتمالی راهبردی شناسایی شده‌اند که بیشترین فراوانی خطواره‌ها و گسل‌ها در شمال باختر ناحیه است. نقشه لیتولوژی تهیه شده با داده‌های سنجش از دور، با نقشه زمین‌شناسی همخوانی بالایی دارد و می‌توان از آن برای نمایش آلتراسیون‌ها و رخنمون‌های لیتولوژی و ساختاری استفاده کرد.