دو فصلنامه کواترنری ایران

چکیده چشمه «کانی بِل» پاوه، یکی از پدیده های زمین شناختی شاخص کواترنری زاگرس چین خورده در کرمانشاه ایران بوده و از منابع آبی کارستی قابل توجه در این منطقه، محسوب می شود. این چشمه در چینه های سازند داریان و تا حدودی تناوب‌‌های شیلی-آهکی سازند گَدوان، توسعه یافته است. عوامل موثر بر پیدایش این مخزن کارستی، در ابتدا، حرکات کوهزایی متاخر و سپس عوامل ناشی از تکتونیک و گسلش های عمده و متعدد در این ناحیه با دو روند شرقی-غربی و شمالشرق – جنوب غرب است که منجر به جابجایی و حرکت لایه های آهکی شده و روند توسعه کارست را تسریع کرده است. گسلهای این ناحیه از نوع شیب لغز بوده و موجب جابجایی لایه های سنگ آهک در مجاورت هم شده که موقعیت را برای تشکیل یک رژیم فرسایشی شدید و توسعه یک آبخوان کارستی، فراهم کرده است. خوردگی و انحلال سنگ های کربناته، عامل تشکیل شبکه های کارستی پیچیده ای در زاگرس بوده و این پدیده، سبب تکامل و تکوین یکی از مهمترین منابع آبی در این منطقه از زاگرس شده است.

چکیده تحلیل پدیده فرونشست در هر دشت منوط به شناخت کامل هندسه آبخوان، مطالعات ژئوفیزیک، زمین شناسی و هیدروژئولوژی است. مطالعات جامع و شرایط زمین ساختی حاکم بر دشت اشتهارد بیانگر وجود دو محیط رسوبگذاری مجزا در دشت است. در بخش شرقی دشت اشتهارد یک محیط رسوبی با آبخوان سطحی کم عمق وجود دارد که به دلیل کیفیت پایین آب و بهره برداری کم، مساله فرونشست در آن وجود ندارد. بخش غربی اشتهارد یک حوضه عمیق رسوبگذاری است که تا عمق حدود 70 متری دارای میان لایه های دانه ریز رس و سیلت است. در این بخش که سفره عمیق است بهره برداری از سال 1365 تا کنون بسیار زیاد بوده است و تا 40 متر تراز آب زیرزمینی پایین آمده است تا جاییکه این تغییر تراز در مجاورت شهرک صنعتی اشتهارد منجر به برعکس شدن شیب هیدرولیکی و از بین رفتن تعادل سفره آب زیرزمینی شده است. مطالعات مکانیک خاک انجام شده ثابت می‌کند گسیختگی های سطحی بوجود آمده در فاصله  7 کیلومتری شمال غرب شهرک صنعتی اشتهارد (مختصات جغرافیایی " 57' 44° 35  عرض شمالی و " 19' 12° 50  عرض شرقی) به دلیل ویژگی های خاک شناسی و رسوب شناسی منطقه است که تحت تاثیر رخدادهای اقلیمی گسترش یافته است و در طول زمان با کاربری و بارگزاری های نامناسب شدت گرفته است.

چکیده چین‌خوردگی آلپی بهمراه فعالیت‌های کارستیک در استان اصفهان موجب تشکیل غارهای عدیده‌ای شده است. در پژوهش حاضر به‌منظور شناخت ژئومورفوسایت‌های مورد مطالعه، با استفاده از مطالعات کتابخانه‌ای و میدانی، به بررسی ویژگی‌های زمین‌شناختی و ژئومورفولوژیکی، نواحی کارستیک شناسایی و رتبه‌بندی گردید. در ابتدا با انتخاب مولفه‌های پنجگانه، ارزش گردشگری غارهای؛ خاصه‌تراش، پریان، شاه‌قنداب، ‌یکه‌چاه، کلهرود و سنگریز، با تکمیل پرسشنامه توسط کارشناسان به روش پرالانگ اصلاح شده تعیین و ارزیابی شد. در این روش برای هر یک از ارزش‌های تعیین شده، ژئومورفوسایت های مذکور، رتبه بندی شد. در این رتبه بندی؛ ارزش های هر یک از غارهای مورد مطالعه؛ حداقل 0.4 و حداکثر 1 و بطور متوسط؛ 0.70 محاسبه و بدست آمد. نتایح نشان داد؛ هر غار بطور متوسط 0.73 ارزش نهایی (توریستی) را کسب کرده که از 0.60 برای غار سنگریز تا 0.98 برای غار کلهرود محاسبه گردید. مقایسه‌ مقادیر ارزش های ژئوتوریستی این غارهای کارستیک؛ منجر به اولویت‌بندی توسعه گردشگری آنها شد. در این درجه بندی برای ژئومورفوسایت‌های مذکور، به ترتیب اهمیت: غار کلهرود، یکه‌چاه، خاصه‌تراش، پریان، شاه‌قنداب و سنگریز تعیین شد. لذا با توجه به پتانسیل بالا در این غارها، اجرای طرح های توسعه ژئوتوریستی بهمراه مدیریت، نظارت مداوم، تخصیص سرمایه‌گذاری و فرصت بازار پراهمیت می باشد.

چکیده این مقاله با هدف بررسی وضعیت لرزه‌خیزی شهر کرج در شرایط طبیعی زمین انجام شده است. به‌منظور مشخص شدن شرایط خاک، داده‌های آزمایش‌های دانهول منطقه تهیه و پس از پالایش، مقادیر سرعت موج‌برشی خاک به‌صورت شبکه‌ای از نقاط تهیه شد. سپس شتاب طیفی زمین‌لرزه با استفاده از روش احتمالاتی محاسبه گردید و مقدار سرعت موج‌برشی برای هر سلول شبکه، در این تحلیل‌ها مورد استفاده قرار گرفت. تحلیل خطر لرزه‌ای احتمالی (PSHA) برای شهر کرج با استفاده از مدل گسل‌های کم‌عمق پوسته انجام شده است. آخرین معادلات کاهندگی،برای تخمین حرکت زمین استفاده شده‌اند. عدم قطعیت‌ها با استفاده از رویکرد درخت منطقی محاسبه شد. نرخ فعالیت لرزه‌خیزی به کمک کاتالوگ زمین‌لرزه برآورد شده است. نرخ لغزش گسل‌ها با استفاده از مطالعات دیرینه لرزه‌شناسی تخمین زده ‌شد. بیشینه شتاب زمین (PGA) و شتاب طیفی (SA) در پریود 0.05,0.1,0.2,0.3,0.4,0.5,0.75 and 1.0 ثانیه در این منطقه، در شرایط طبیعی زمین با سرعت موج‌برشی مشخص برای هر سلول، برآورد گردید. این نقشه ها برای دوره بازگشت‌های 475،975 و 2475 تهیه شده اند. بر اساس نمودارهای بزرگا-فاصله-احتمال در نقطه مرکزی شهر، نقش گسل‌های دور در افزایش شتاب زمین‌لرزه در پریود 0.3 ثانیه مشخص شد. این نقشه‌های خطر لرزه‌ای را می‌توان برای مدیریت ریسک لرزه‌ای کرج استفاده کرد.

چکیده ریگزارها از مجموعه‌ای از تپه‌های ماسه‌ای تشکیل شده است که به دلیل وضعیت مورفولوژیکی و دینامیکی، تاثیر زیادی بر وضعیت زیست‌محیطی و فعالیت‌های انسانی از جمله تخریب اراضی کشاورزی دارند. با توجه به اهمیت موضوع، در این پژوهش به طبقه‌بندی ریگزارهای اطراف دشت کویر و چاله مسیله و ارزیابی تغییرات آن‌ها طی سال‌های 2005 تا 2020 پرداخته شده است. برای این منظور، از داده‌های آماری 12 ایستگاه هواشناسی و تصاویر ماهواره‌ای استفاده شد و نرم‌افزارهای Google Earth، ArcGIS و WRplot به‌عنوان ابزار تحلیل به‌کار گرفته شدند. ریگزارها ابتدا بر اساس شکل ظاهری طبقه‌بندی و سپس با بهره‌گیری از روش‌های سنجش از دور و درونیابی IDW، وضعیت حرکت آن‌ها بررسی شد. نتایج نشان می‌دهد که این منطقه دارای 13081 کیلومترمربع ریگزار با اشکال متنوع توده‌های ماسه‌ای است و حدود 78 درصد آن‌ها فعال‌اند. جابجایی این توده‌ها در بازه مطالعه‌شده بین 5 تا 65 متر متغیر بوده است. همچنین، بین سرعت و جهت باد با میزان جابجایی ماسه‌ها در مناطق شرقی ریگ جن ارتباط معناداری مشاهده شد، در حالی‌که در مناطق شمالی بند ریگ کاشان به دلیل تثبیت ماسه‌ها توسط پوشش گیاهی و ویژگی‌های مورفولوژیکی، چنین ارتباطی وجود ندارد.

چکیده این پژوهش به بررسی تغییرات سطح اساس و تحولات ژئومورفولوژیکی حوضه آبریز سفیدرود و زیرحوضه‌های آن می‌پردازد. تحلیل مکانیسم‌های تبدیل حوضه‌های آندروئیک به آگزورئیک نشان می‌دهد که عواملی مانند فرسایش قهقرایی، سرریز بیش از حد و فعالیت‌های تکتونیکی نقش بنیادینی در شکل‌گیری لندفرم‌ها و الگوهای رسوب‌گذاری دارند. تغییرات سطح اساس دریای خزر به‌عنوان یکی از عوامل کلیدی، باعث فرسایش شدید و انحراف رودخانه‌ها شده است. این پدیده در کنار فعالیت‌های تکتونیکی محلی و تغییرات اقلیمی، منجر به شکل‌گیری لندفرم‌های متنوعی مانند پادگانه‌های آبرفتی، آبشارها، دودکش‌های جن، و تنگ‌های عمیق شده است. در حوضه طارم، تغییرات سطح اساس دریای خزر و فعالیت‌های تکتونیکی محلی، شبکه زهکشی و فرسایش قهقرایی را تحت تأثیر قرار داده‌اند. در حوضه زنجانرود، فعالیت‌های گسلی مانند گسل شمال زنجان و سلطانیه  همراه با تغییرات سطح اساس منجر به تشکیل مخروط‌های افکنه و پادگانه‌های آبرفتی شده است. در حوضه ماهنشان، وجود دریاچه‌های کواترنری و لندفرم‌های ناشی از فرسایش تفریقی، نشان‌دهنده تعامل پیچیده بین عوامل تکتونیکی و اقلیمی است. در حوضه بیجار نیز تغییر مسیر رودخانه‌ها و اسارت شبکه آبراهه‌ای، شواهدی از کاهش سطح اساس و فعالیت‌های تکتونیکی را نشان می‌دهد.

چکیده هدف این پژوهش بررسی چگونگی تاثیر عوامل تکتونیکی در تغییرات نیم‌رخ طولی رودخانه‌های اطراف استان کرمانشاه و به ویژه شمال کرمانشاه در پهنه سنندج-سیرجان می‌باشد. پهنه سنندج-سیرجان پرتکاپوترین پهنه ساختاری در ایران می‌باشد که به عنوان بخشی از کوهزاد زاگرس و سامانه کوهزاد آلپ- هیمالیا در اثر همگرایی بخش شمالی گندوانا و جنوب اوراسیا شکل گرفته است. شناخت تکتونیک فعال و گسل‌های کواترنری در ارزیابی خطرات زمین‌ساختی مخصوصا در مناطقی که میزان فعالیت‌های تکتونیکی کواترنری در هولوسن و پلئیستوسن بالایی، نسبتا زیاد باشد بسیار مهم است. در این پژوهش زمین‌ساخت فعال بخشی از پهنه سنندج-سیرجان در شمال کرمانشاه با استفاده از محاسبه مقادیر شاخص شیب نرمال و تقعر رودخانه در نرم افزار GIS و MATLB و استخراج و بررسی رودشکن‌ها با روش کربای مورد بررسی قرار گرفته است. در نهایت نتایج حاصل از محاسبات کمی با مشاهدات صحرایی موجود در منطقه مورد مقایسه و بررسی قرار گرفت. نتایج حاصل شده بیانگر فعالیت زمین‌ساختی بالا در پهنه گسلی صحنه-مروارید به عنوان بخشی از گسل اصلی زاگرس (MZRF) و پهنه گسلی بیستون-طاقبستان و فعالیت نسبتا بالا در پهنه گسلی کوه‌سفید به عنوان شاخه شمالی گسل تراستی زاگرس (ZTF) می‌باشند، تاریخچه لرزه‌ای منطقه دارای همخوانی قابل قبولی با نتایج به دست آمده می‌باشد.

چکیده در کوه سبلان، مجموعه­ای از سنگ­های آتشفشانی با ترکیب آندزیت، آندزیت بازالتی، ریوداسیت و تراکی آندزیت وجود دارد. بافت این سنگ­ها اغلب پورفیریتیک با خمیره میکرولیتی، پورفیریتیک حفره­دار، و گاهی گلومروپورفیری، غربالی و تراکیتی می­باشند. کانی­های اصلی شامل کلینوپیروکسن، پلاژیوکلاز و  یک یا چند کانی مافیک مانند هورنبلند و پیروکسن اشاره کرد.  آمفیبول­ها از نوع اکسی هورنبلندند که تنها قالبی از آنها باقی مانده است. حواشی اپاسیته و خورده شده از دیگر ویژگیهای آمفیبول­هاست. کانی های ثانویه شامل کانی اوپاک، ایدنگزیت، بیوتیت، کلریت و کلسیت است. پلاژیوکلاز سنگ­های آذرین منطقه از نوع لابرادوریت و بیتونیت قرار هستند.  بافت­های غربالی موجود در پلاژیوکلازهای سنگ­های منطقه از نوع درشت مقیاس، نامنظم، مجزا و گاهی همراه با منطقه­بندی می­باشند که در ارتباط با رشد بلور هستند. بافت غربالی و منطقه بندی در برخی از بلورهای بیانگر فرایندهایی چون اختلاط ماگمایی و کاهش ناگهانی فشار و به طور کلی وجود شرایط نامتعادلی در مخازن ماگمایی می­باشد.

چکیده پلایای کجی نمکزار در شمال نهبندان و در مسیر جاده­ی بیرجند-نهبندان واقع شده و دارای ساختار زمین­شناسی پیچیده­ای ناشی از عملکرد گسل­های فعال نهبندان و سهل­آباد است. این حوضه­ی کششی رومبوئدر با نهشته­های کواترنری از نوع رسوبات مخروط­افکنه، کفه­ی نمکی و آبرفتی پوشیده شده است. هدف پژوهش حاضر، بازسازی اقلیم دیرینه­ی هولوسن پسین با تحلیل داده­های سه مغزه­ی رسوبی به ژرفای میانگین 810 سانتی­متر بوده است. رخساره‌های شناسایی­شده شامل هفت نوع، متعلق به محیط‌های مخروط‌افکنه‏ای، تالابی و پلایایی هستند. بر اساس داده­های سن­سنجی منطقه و تطبیق با پلایای هامون و جازموریان، نرخ متوسط رسوب­گذاری حدود 64/0 میلی­متر در سال تخمین زده شد. در طول 22 هزار سال گذشته، سه دوره­ی مرطوب، یک دوره­ی سرد، دو دوره­ی خشک و گرم و دو دوره­ی خشک و سرد ثبت گردیده است. الگوی تغییرات اقلیمی نشان می­دهد که دوره­های خشک به­صورت ناگهانی آغاز شده و به­صورت تدریجی پایان یافته­اند. درحالی­که دوره­های مرطوب روندی معکوس داشته­اند. شدت و کوتاهی دوره­های خشک نسبت به مرطوب و سرد، از ویژگی­های بارز اقلیم منطقه در بازه­ی مورد بررسی است.

چکیده ایران یکی از مناطق زلزله‌خیز جهان است و شهر تهران، به‌عنوان پایتخت آن‌، سابقه وقوع زمین‌لرزه‌های شدید تاریخی و ماقبل تاریخ را دارد. بررسی شتاب زمین‌لرزه در این پهنه، نقش مهمی در افزایش ایمنی و تاب‌آوری سکونت‌گاه‌ها دارد. در دو دهه اخیر، مطالعات دیرینه‌لرزه‌شناسی بر روی گسل‌های اطراف تهران اطلاعات ارزشمندی درباره رخدادهای لرزه‌ای باستانی و نرخ فعالیت بلندمدت گسل‌ها فراهم کرده است، اما این داده‌ها تاکنون به‌طور جامع در مدل‌سازی خطر لرزه‌ای استفاده نشده‌اند. هدف پژوهش حاضر، تحلیل خطر لرزه‌ای احتمالاتی بر اساس تازه‌ترین مدل‌های زمین‌ساختی و لرزه‌زمین‌ساختی است. با بازنگری در ساختارهای گسلی موجود و حذف نواحی غیرگسلی (از جمله پرتگاه‌های شمال ری، جنوب ری، کهریزک و اشتهارد) که پیش‌تر به‌اشتباه به‌عنوان منابع لرزه‌زا معرفی شده بودند، مدلی دقیق‌تر برای خطر لرزه‌ای ارائه شد. ارزیابی با روش درخت منطقی، داده‌های کیفی و کمی لرزه‌خیزی و مدل‌های NGA-West2  انجام گرفت و نقشه‌های شتاب طیفی با وضوح بالا برای دوره‌های بازگشت ۴۷۵، ۹۷۵ و ۲۴۷۵ سال تولید شد. نتایج نشان داد جنوب‌شرق تهران شتاب لرزه‌ای کمتر از برآوردهای پیشین دارد و بازنگری در طراحی لرزه‌ای را ضروری می‌کند. این پژوهش با تفسیر نوین از ساختارهای کواترنری جنوب تهران، مدلی جامع برای اصلاح آیین‌نامه‌ها، مقاوم‌سازی و مدیریت بحران ارائه می‌دهد.

چکیده تعیین و بررسی تانسور کرنش پوسته زمین، امکان توصیف فرایندهای ژئودینامیکی همانند تجمع تنش که یک پارامتر مهم در ارزیابی خطر لرزه‌ای به شمار می‌آید را فراهم می‌آورد. در این پژوهش، نرخ کرنش ژئودتیک برای مناطق البرز‌غربی و آذربایجان با استفاده از داده‌های ژئودتیک و بهره­گیری از روش المان محدود محاسبه شد. نتایج محاسبه کرنش ژئودتیک برای منطقه خوی برش امتدادلغز راستگرد در راستای NW-SE همراه با مولفه فشاری نشان می‌دهد. این نتیجه با سازوکار گسل‌های منطقه، همچنین با سازوکار زمین‌لرزه‌های رخ داده همخوانی دارد. در گستره شمال تبریز این نتایج در محدوده پیرامون گسل قوشا‌داغی برش امتدادلغز راستگرد با مولفه فشاری در راستای E-W نشان می‌دهد که با سازوکار هندسی-کینماتیکی گسل قوشا‌داغی و فوکال‌مکانیسم زمین‌لرزه‌های رخ داده در این پهنه گسلی همخوانی دارد. در منطقه البرز‌غربی نتایج بدست آمده از محاسبه کرنش ژئودتیک برای بخش شرقی گستره تا منتهی‌الیه غربی گسل رودبار، برش امتدادلغز چپگرد در امتداد WNW-ESE همراه با کشش عمود بر امتداد ساختارهای منطقه نشان می‌دهد. مقدار و جهت بردارهای سرعت در بخش‌های شمالی و جنوبی غرب رشته‌کوه برش امتدادلغز راستگرد همراه با کشش عمود بر امتداد رشته‌کوه نشان می‌دهد.

چکیده مطالعه‌ی ژئوشیمیایی رسوبات حوضه‌های آبی مانند رودخانه‌ها، مصب‌ها و بستر دریا می‌تواند گام مؤثری برای پیدا کردن منشأ و ارزیابی مدل توزیع آلاینده‌های زیست‌محیطی در منطقه باشد. در این پژوهش، به مطالعه‌ی ژئوشیمی واحدهای سنگی حوضه‌ی آبریز رودخانه‌ی قره‌سو و سهم آن در ایجاد پتانسیل آلودگی عناصر سنگین در رسوبات بستر خلیج گرگان پرداخته شد. شیست‌های منطقه دانه‌بندی ریز تا متوسط دارند و ماهیت سنگ اولیه در بیشتر آن‌ها حفظ شده است. سازندهای کربناته-آواری خوش‌ییلاق و کربناته لار، مهم‌ترین توالی‌های رسوبی منطقه‌ی مورد مطالعه هستند. مشخصات مقاطع نازک و مشاهدات میدانی نیز این واقعیت را نشان می‌دهد که در بیشتر نمونه‌های مربوط به سازند خوش‌ییلاق، از زمینه‌ی کربناته و دانه‌های آواری مانند کوارتز و فلدسپار تشکیل شده است. سازند لار غالباً از کربناته خالص تشکیل شده است که شامل کانی‌شناسی کلسیت و دولومیت است. در نمونه‌های مورد مطالعه از این سازند، بلورهای لوزی شکل دولومیت به خوبی مشاهده می‌شود. نهایتاً، نتایج تحلیل داده‌های ژئوشیمیایی نشان داد که بین نمونه‌های رسوب و سنگ و همچنین بین فلزات سنگین در هر سه نوع نمونه (سنگ، رسوب و آب) شباهت بسیار زیادی وجود دارد، به طوری که همه فلزات سنگین در هر سه نمونه در یک خوشه قرار می‌گیرند که این نشان‌دهنده‌ی منشأ یکسان این فلزات است. مقادیر فلزات سنگین در نمونه‌های مورد مطالعه به طور تقریبی برای کبالت 1-27 (میانگین 13)، کروم 134-7 (میانگین 88)، مس 6-59 (میانگین 32)، نیکل 1-76 (میانگین 42)، سرب 1-49 (میانگین 23)، وانادیوم 8-185 (میانگین 100) و روی 9-157 (میانگین 99) به صورت ppm می‌باشد. غلظت فلزات سنگین به تدریج با فاصله گرفتن از منبع رودخانه و به سمت سواحل خلیج گرگان افزایش می‌یابد. به طور کلی، منبع اصلی فلزات سنگین عمدتاً شیست گرگان و تشکیل شمسک است. دخالت انسانی در غلظت فلزات سنگین در رودخانه‌ی قره‌سو و سواحل خلیج گرگان بسیار کم و نادر است.