دو فصلنامه کواترنری ایران

چکیده در این مطالعه، ارتباط بین گسل‌های فعال در کواترنری با وضعیت فراوانی  چشمه‌ها و آبدهی چاه‌ها در بخشی از زاگرس مرکزی مورد بررسی واقع شده است. به این منظور، گسل‌ها، چشمه‌ها و چاه‌های منطقه مورد نظر با مطالعه دقیق نقشه‌های زمین‌شناسی، تصاویر ماهواره‌ای و برداشت‌های میدانی مورد بررسی قرار گرفته و در محیط نرم افزار  GIS10.1  تحت تفسیر واقع گردیده‌اند. نتایج این تحقیق حاکی از آن است که بسیاری از چشمه‌های منطقه از نوع گسلی بوده و یا در شکل گیری آن‌ها گسل‌های دارای فعالیت عهد حاضر نقش اصلی را ایفا نموده‌اند. همخوانی مکانی موقعیت این چشمه‌ها با راستای گسل‌های مهمی همچون پهنه گسلی سروستان و سبزپوشان و همچنین اختلاف فاحش آبدهی چاه‌ها در  پهنه‌های گسلی نسبت به سایر چاه‌ها از جمله شواهد این مدعا است. علاوه بر این، نتایج نشان می‌دهد که ارتباط نزدیکی بین فراوانی منابع آب با عناصر ساختاری در منطقه مورد مطالعه وجود دارد.

چکیده گستره مورد مطالعه، حوضه قم-ساوه، حاشیه شمالی ایران مرکزی و پهنه آتشفشانی ارومیه-دختر، بین گسل­ چپ‌بر کوشک-نصرت در شمال و شمال خاوری و گسل تلخاب در جنوب باختری قرار گرفته است.  مهمترین گسل‌های پهنه مورد مطالعه، بر اساس نقشه‌‌های زمین­شناسی 1:100000 منطقه، شامل کوشک-نصرت، ساوه، ایندس، تفرش، نوبران، تلخاب، البرز و پهنه گسله کوه قرمز  است. در پژوهش حاضر سعی شده میزان فعالیت زمین­ساختی این پهنه، با استفاده از روش­های ریخت­زمین­ساختی مورد بررسی قرار گیرد و برای مستند­سازی داده­های به دست آمده، از شواهد صحرایی و ریخت­ساخت­های موجود در منطقه مورد استفاده قرار گیرد.  به منظور ارزیابی میزان فعالیت زمین­ساختی گستره مورد مطالعه از اندازه­گیری شاخص­های ریخت سنجی و انطباق آنها با محل گسل­های اصلی بهره گرفته شده است. سه شاخص ریخت سنجی (Morphotectonic) شامل، گرادیان طولی (SL)، سینوسیتی پیشانی کوهستان (Smf) و نسبت پهنای کف دره به ارتفاع دره (Vf) مورد توجه قرار گرفته که در محیط Arc GIS 10.1 و با کمک نرم افزار Arc hydro اندازه­گیری شده­اند. تفسیر نتایج به دست آمده، نشان دهنده فعالیت زمین ساختی بالا در نزدیکی گسل­های کوشک-نصرت، نوبران، ایندس، پهنه گسله کوه قرمز و تفرش بوده که این موضوع با شواهد برداشت­های صحرایی از منطقه منطبق است.

چکیده یکی از نمودهای اصلی مناطق بیابانی آثار فرسایش بادی می باشد. تپه­های ماسه ای از جمله اشکال شاخص این گونه مناطق محسوب می­شوند. تاکنون مطالعات تفصیلی در مورد ژئوشیمی تپه های ماسه­ای و از جمله برخانویید در ایران صورت نگرفته است. از این رو در این پژوهش تعداد 27 تپه­ ماسه­ای بادی در 4 زون در محدوده­ای با مختصات ´28 °33 تا´34 °33 عرض شمالی و ´21 °58 تا ´22 °58 طول شرقی، در فاصله 13 کیلومتری جنوب سه قلعه شهرستان سرایان در شرق ایران مورد نمونه­برداری و مطالعه قرارگرفته‌اند. بدین منظور، نخست ترکیب کانی­شناسی تپه­های ماسه­ای سرایان بررسی شده و سپس به منظور انجام مطالعات ژئوشیمیایی تعداد 12 نمونه با  استفاده از روش XRF مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته­اند. داده های حاصل از مطالعات ژئوشیمیایی اکسیدهای مختلف و ترسیم نمودارهای مربوطه نشان داد که یک منشأ آذرین حد واسط تا فلسیک با میزان کوارتز متوسط و محیط تکتونیکی حاشیه فعال قاره­ای را برای تپه­های ماسه­ای سرایان باید در نظر گرفت. شاخص هوازدگی شیمیایی (CIW) در تپه­های ماسه­ای مورد مطالعه از 81/82 درصد تا 96/84 درصد در نوسان است که این مقدار بیانگر آب‌ و هوای گرم و خشک می­باشد. میزان اکسیدهای اصلی TiO₂، Fe₂O₃ و MgO می­تواند نشانه فراوانی یا فقدان کانی­های سنگین باشد که با بررسی این اکسیدها شاهد کاهش این عناصر از غرب به شرق منطقه و در نتیجه شاهد کاهش کانی­های سنگین از غرب به شرق منطقه می­باشیم. این موضوع با وجود باد شمال غرب که دارای قدرت فرسایندگی و جابجایی زیاد می­باشد هم‌خوانی دارد. 

چکیده کوهستان بزسینا و دالامپر بین شهرستان‌‌های اشنویه و ارومیه، در نزدیکی مرزهای ایران، عراق و ترکیه قرار دارد. موقعیت مرزی، عدم وجود شرایط مناسب امنیتی، کوهستانی و صعب العبور بودن سبب شده است که بیشتر لندفرمهای یخچالی این ناحیه ناشناخته باقی بماند.  هدف پژوهش حاضر شناخت شواهد وقلمرو یخچالهای دوره های سرد گذشته بوده است. داده مورد استفاده در این پژوهش شامل نقشه‌ها‌ی توپوگرافی 1:25000، داده ارتفاعی سنجنده استر، مشاهدات میدانی و برداشت نمونه‌‌های رسوب بوده است. برای تعیین خط برف مرز دائمی در گذشته ابتدا بر اساس روش رایت خط 60 درصد سیرک‌های منطقه مشخص شد. سپس با به دست آوردن اختلاف ارتفاع بین سیرک‌ها و با استفاده از خط 60 درصد، برف مرز دائمی در منطقه مورد مطالعه در ارتفاع 8/3006 متری مشخص گردید که بر خط همدمای 5 درجه سانتی‌گراد انطباق دارد. برای ارائه مستندات بیشتر در قلمرو یخچالی در مسیر مشاهدات میدانی از عمق 40 سانتی‌متری برای تحلیل‌ها‌ی دانه‌سنجی و شکل‌سنجی نمونه برداری شد. 50 دانه از هرنمونه برای تحلیل شکل سنجی مورد استفاده قرار گرفت و 100 گرم از هر نمونه توسط الک، تا ابعاد حداقل 63/0میکرون مورد تحلیل گرانولومتری قرار گرفت. ضرایب گردی و کرویت نمونه‌های برداشت شده از رسوبات دره یخچالی نشان داد که ذرات تقریبا زاویه‌دار و کشیده هستند و کاملا گرد نشده‌اند که بیانگرقرارگیری آنها در زبانه‌های یخی می‌باشد. 

چکیده فرایند کارستی­شدن سنگ­های رسوبی از یک سو باعث بروز آسیب­ به پروژه­های راه و ساختمان، همچنین زمین­های کشاورزی می­شود، از سویی دیگر یک پتانسیل مهم برای منابع آب به حساب می­آید. منطقه الموت در زون ساختاری البرز میانی (مرکزی) قرارگرفته است و دربرگیرنده سازندهای دوران­های دیرینه­زیستی، میانه­زیستی، و نوزیستی است. مهمترین سازندهای کربناته الموت سازندهای سلطانیه، روته، الیکا، لار و تیزکوه می­باشند که در این میان گسترش سازندهای روته، الیکا و تیزکوه بیشتر از سازندهای سلطانیه و لار بوده و دارای اهمیت بیشتری نیز هستند. برپایه بررسی­های میدانی، پدیده­های کارست بیرونی و درونی در منطقه دیده ­شدند. بررسی­های سنجش از دور (RS) با بهره­گیری از GIS و نرم­افزار ILWIS بر روی تصاویر ماهوارهای لندست و مدل ارتفاع رقومی انجام گرفت. خطواره­های سازندهای کربناته منطقه از تصاویر ماهواره­ای و نقشه­های زمین­شناسی برداشت شد. این پژوهش نشان داد که میزان فشردگی خطواره­ها در سازند الیکا و روته نسبت به دیگر سازندهای منطقه بیشتر است. همچنین فشردگی شبکه آبراهه‌ها در سازند تیزکوه بیشتر از سازندهای الیکا و روته است که نشان از رابطه وارونه با تراوایی سازندها دارد. برپایه تلفیق بررسی­های توصیفی و داده­های کمی، به ترتیب و  از زیاد به کم: سازندهای الیکا، روته، تیزکوه، لار و سلطانیه دارای بیشترین شدت کارستی­شدن بوده ­اند.

چکیده منطقه مورد مطالعه در خرد قاره ی ایران مرکزی، بلوک یزد، زیر زون انارک- خور و در حاشیه گسل بزرگ کویر قرار دارد. گسل چوپانان از شاخه‌های فرعی گسل بزرگ کویر است که به عنوان گسل اصلی منطقه مورد مطالعه در نظر گرفته شده است. به دلیل کافی نبودن داده‌های زمین لرزه‌های دستگاهی بزرگ بر روی گسل جنبای چوپانان، بررسی توان لرزه‌ای این گسل، بر اساس کاتالوگ زمین لرزه‌ای غیرممکن می‌باشد. در این پژوهش، با توجه به وجود شواهد ریخت زمین‌ساختی متعدد در امتداد گسل چوپانان و شاخه‌های فرعی آن، از جمله جابه‌جایی آبراهه‌های کوچک و بزرگ و مخروط‌افکنه‌ها، حرکت جنبای گسل در بازه زمانی کواترنری بررسی گردید. شواهد ریخت زمین‌ساختی ارائه شده در گستره جغرافیایی خور نشان از حرکت گسل چوپانان در بازه زمانی پلئیستوسن به صورت امتدادلغز چپگرد است. با در نظر گرفتن حرکات افقی در امتداد سامانه گسلی چوپانان در بخش‌های مختلف آن، بیشترین آهنگ لغزش در شمال روستای عروسان در حدود 4 میلی‌متر بر سال محاسبه گردید.

چکیده دریاچه ارومیه واقع در شمال غربی کشور ایران به عنوان یکی از بزرگ ترین دریاچه های فوق اشباع از نمک دنیا مطرح است که قابل مقایسه با دریاچه بزرگ نمک آمریکا می باشد.این تحقیق با هدف شناسایی عناصر اقتصادی موجود در شورابه و تعیین روند ته نشست رسوبات تبخیری با گذر زمان انجام شد. روند تبخیر درحوضچه تبخیر مورد مطالعه قرار گرفته است. ابتدا 2025 لیتر شورابه، از شمال غرب دریاچه برداشت گردید و به حوضچه تبخیر که در هوای آزاد و زیر نور مستقیم خورشید جایگیری شده بود، منتقل شد. در طول مدت 96 روز، 255 نمونه شورابه و 3 نمونه نمک جامد از دیواره حوضچه برداشت شد و جهت تعیین میزان عناصر منیزیم، پتاسیم و لیتیم به آزمایشگاه منتقل گردید. در انتهای این مدت حجم شورابه در اثر تبخیر از 2025 به 881/25 لیتر تقلیل یافت. غلظت منیزیم از 56 گرم بر لیتر به 104 گرم بر لیتر رسید. میزان غلظت پتاسیم محلول درشورابه از 10 گرم بر لیتر به 23 گرم بر لیتر افزوده شد و میزان لیتیم از 21 ppm به 34 ppm  افزایش پیدا کرد . در عین حال میزان سدیم محلول در شورابه از 37 گرم بر لیتر به 4 گرم بر لیتر رسید.