دو فصلنامه کواترنری ایران

چکیده در این مقاله به مقایسه و ارزیابی ژئوسایت های شهرستان سردشت با استفاده از دو مدل بریلها و زوروس پرداخته شده است. با استناد بر روش­های پیمانی، ارزش ژئومورفولوژیکی سایت­ها با استفاده از شش معیار علمی- آموزشی، تنوع زمین­شناختی، زیست­محیطی و زیبایی­شناختی، ارزش فرهنگی، خطرات بالقوه و نیازهای حفاظتی و پتانسیل برای استفاده (کاربری) موجود در روش زوروس و چهار معیار علمی، آموزشی، گردشگری بالقوه و خطر اضمحلال موجود در روش بریلها بررسی و مقایسه شده است. طی بررسی اولیه توسط کارشناسان خبره و افراد محلی، سه ژئوسایت از دایره ارزیابی با توجه به معیارهای گفته شده خارج و سپس تعداد 15 پرسشنامه برای ارزیابی دو ژئوسایت اصلی و منتخب تهیه و توزیع شد. نتایج ارزیابی نشان داد در مدل بریلها بالاترین ارزش را شاخص خطر اضمحلال و پائین­ترین ارزش را شاخص گردشگری به خود اختصاص داده است. از نظر درجه خطر اضمحلال، دو ژئوسایت مجموعه آبشار های سه گانه شلماش و مجموعه اشکال چشمه تراورتنی کانی برازان در وضعیت متوسط قرار دارد که اگر با مدیریت بهینه حفاظت نشوند در آینده­ای نه چندان دور می­توانند در وضعیت خطر بالای اضمحلال قرار بگیرند. نتیجه ارزیابی ژئومورفوسایت­ها با مدل زوروس نشان داد کمترین امتیازات شاخص مربوط به عیار حفاظتی و زیست محیطی و  بالاترین رتبه شاخص­ها مربوط به عیار علمی است. لذا با توجه به نتایج این ارزیابی، از یک طرف بر ضرورت داشتن برنامه ای بلندمدت و اصولی در منطقه که بتواند امکان راه اندازی شبکه­ای از فعالیت­های نظارت و حراست از ژئومورفوسایت­ها را فراهم کند و از طرفی ارتقاء هویت­های محلی، ایجاد زیرساخت­های گردشگری، توسعه محصولات و خدمات جدید محلی، ایجاد فرصت­های جدید شغلی، تشویق رشد اقتصاد محلی و در نتیجه دستیابی به توسعه پایدار محلی را سبب شودتاکید می­شود.
 

چکیده طیف وسیعی از خطرات زمین شناختی، کلان شهرهای ایران را تهدید می کند. شهر پردیس در زون زمین‌ساختی البرز مرکزی، تحت تأثیر گسل‌های اصلی مانند گسل‌های مشاء، گسل شمال تهران و گسل پارچین- ایوانکی قرار دارد. در این تحقیق به منظور ایجاد ارتباط بین عناصر ساختاری از قبیل خطواره­ها و گسل­ها با استفاده از تصاویر ماهواره ای و  نرم افزار های مربوط به آن و تلفیق با داده های صحرایی قطعات گسلی، شکستگی ها شناسایی و ترسیم شدند. با استفاده از نقشه های توپوگرافی، تصاویر ماهواره ای و انطباق آن با برداشت های صحرایی، داده های مورد استفاده در اندازه گیری شاخص های ریخت زمین ساختی تهیه شد. بررسی های صحرایی و شاخص های ریخت شناسی به دست آمده بیانگر این است که بستر این شهر میزبان گسل­های مهمی می­باشد و با خطر گسیختگی سطحی ناشی از گسل­های فعال پردیس، هسا و فردوس و همچنین برخی گسل­های با جنبایی پنهان قرار دارد که بر روی آن ها ساخت و ساز هم انجام شده است. همچنین بررسی شاخص‌های کیفی ریخت زمین‌ساختی حاکی از زمین‌ساخت فعال گسل‌های منطقه و لرزه‌خیزی شهر پردیس هستند.

چکیده در این تحقیق پس از مطالعات کتابخانه ای به کمک تصاویر ماهواره ای اقدام به تعیین 276 نقطه مختلف جهت برداشت های صحرایی گردید. نمونه های جمع آوری شده پس از دانه بندی توسط دستگاه الک شیکر سازمان زمین شناسی مرکز اهواز، جهت انجام آزمایشات ژئوشیمیایی به آزمایشگاه مرکزی سازمان زمین شناسی تهران ارسال شد. یافته های به دست آمده از مطالعات دانه سنجی رسوبات نشان می دهد که اغلب دانه های مورد مطالعه دارای جورشدگی بد تا بسیار بد بوده و حاوی حدود 70 درصد ذرات مساوی و بزرگتر از سیلت هستند. علاوه بر این یافته های حاصل از مطالعات ژئوشیمیایی نشان می دهد که در این رسوبات CaOو SiO2 و Al2O3 به عنوان فراوان‌ترین اکسیدها و Ti ، Zr، V، Ce و La  نیز به عنوان فراوانترین عناصر فرعی می باشند. طبقه بندی رسوبات مورد نظر بر اساس شاخص­های ژئوشیمیایی نشان می دهد که این رسوبات عمدتا در محدوده گری وکی و شیل های آهن دار قرار دارند. قابل ذکر است که رسوبات این جلگه، دارای غنی شدگی نسبت به عناصری مانند  As،Bi ، Cd، Co، Cu وU بوده که نیاز به بررسی دقیق تر دارد. نتایج حاصل از بررسی این یافته ها نشان می دهد  که نهشته های جلگه خوزستان، اغلب در مدت زمان کوتاه همراه با محیطی پر انرژی ته نشست شده اند. علاوه بر این مطالعات ژئوشیمیایی صورت گرفته جهت تعیین تکتونیک دیرینه رسوبات دشت خوزستان نشان می دهد که منشأ اولیه این رسوبات دارای جایگاه زمین ساختی جزایر قوسی قاره ای و حاشیه فعال قاره ای بوده اند که این جایگاه تکتونیکی با شرایط تکتونیکی زاگرس مطابقت داشته و میتواند بیانگر منشأ اولیه این رسوبات از زون سنندج سیرجان باشد. مطالعات زیست محیطی صورت گرفته بر روی نمونه های برداشت شده نشان می دهد که این رسوبات از نظر وجود عناصری همچون As،Bi ، Cd، Co، Cu وU در وضعیت هشدار دهنده ای قرار دارند.

چکیده در این مطالعه تغییرات هیدرولوژیکی آینده در جنوب استان سیستان و بلوچستان بر اساس مجموعه داده‌های آب و هوای سی ساله (1989-2019) ایستگاه سینوپتیک ایرانشهر پیش‌بینی گردید. سپس نتایج با تغییرات دیرینه اقلیمی در منطقه، برای درک دقیق تغییرات شدت و مکان سامانه مونسون اقیانوس هند بر فراز جنوب شرق ایران مقایسه گردیدند در این راستا با استفاده از مدل LARS-WG و داده‏های گردش عمومی جو مستخرج از پنج مدل (EC-EARTH، GFDL-CM3، HadGEM2-ES، MIROC5، MPI-ESM-MR)، دمای کمینه، دمای بیشینه و میزان بارش برای آینده (2061-2080) تحت سناریوهای انتشار RCP 4.5 و RCP 8.5 پیش‌بینی‌ شد. نتایج نشان می دهد که میانگین 20 ساله دما در محدوده 2/3 تا 6/4 درجه سانتی گراد تحت RCP 8.5 نسبت به دوره پایه افزایش می یابد. نتایج مدل سازی، تغییرات ناچیزی در بارش مونسونی آینده تحت هر دو سناریو در مقایسه با دوره پایه را پیش‌بینی می‌کند. نتایج مطالعات دیرینه اقلیمی نشان می دهد این تغییرات ناچیز با تغییرات واقعی دیرینه‌اقلیمی که در دوره‌های گرم/مرطوب گذشته در منطقه رخ داده است، سازگار نیست. با توجه به رابطه مستقیم بین افزایش بودجه تشعشع زمین و افزایش میزان مهاجرت به سمت شمال مرز منطقۀ همگرایی بین حاره‌ای و به تبع آن تقویت مونسون تابستانه اقیانوس هند در جنوب شرقی ایران از اواخر پلیستوسن، افزایش شدت بارش های سامانه مونسون اقیانوس هند بر فراز منطقه در آینده قابل انتظار است.

چکیده با توجه به تأثیرگذاری هم­زمان منابع رطوبتی کوتاه مدت و بلند مدت بر رشد سالانه درختان، هدف این مطالعه بررسی تأثیر منابع مختلف رطوبتی بر رشد درختان ارس در رویشگاه تنگل راور در شمال استان کرمان و سپس بازسازی شرایط بارش با استفاده از حلقه­های رشد سالیانه این گونه است. نمونه­های برداشت شده از 95 درخت به­وسیله میزکار LINTAB و نرم­ا­فزار TSAPWin شمارش، و پهنای آن­ها  با دقت 01/0 میلی­متر اندازه­گیری و تطابق زمانی بین منحنی­­­های رویشی درختان و کیفیت منحنی­ها بررسی شد. با استفاده از نرم­افزار ARSTAN تعداد 4 گاه­شناسی از درختان ارس منطقه با بیشترین طول 680 سال (1338-2017 میلادی) ساخته و سپس با روش منحنی نمایی منفی و منحنی برازش سه جمله­ای 20 ساله ، روندزدایی و استاندارد سازی شدند. ارتباط بین بارش و پهنای حلقه­ها با استفاده از داده­های سه ایستگاه هواشناسی زرند، راور و کوهبنان استان سنجیده شد. نتایج نشان داد که بارش ماه­های پیش از فصل رویش و فصل رویش یا در واقع مجموع بارش در فصل بارندگی اثر مستقیمی بر روی پهنای حلقه­های رشد دارد. همچنین، بازسازی بارش ماه­­های اکتبرتا می منطقه مورد مطالعه برای بیش از 6 قرن با دوره اطمینان 250 ساله با استفاده از رگرسیون خطی انجام گرفت و دوره­های خشکسالی و ترسالی متعددی در منطقه شناسایی شد.

چکیده زیست­ محیط تأثیر مهمی در زندگی انسان پیش از تاریخ داشته است ، وی با توجه به پتانسیل زیست محیط، مکان مناسب برای سکونت خویش را برمی­گزید. انسان­­ها هنوز به پیشرفت­های تکنولوژیکی برای تغییرات جدی زیست­ محیطی آگاه نبودند و یکی از مهمترین دلایل انتخاب سکونتگاه، دسترسی به آب شیرین بوده است. این عامل مهم برای انتخاب، در مواردی باعث انحلال می­شد. برای مثال خشکسالی ­های پی­در­­پی منجر به ترک سکونتگاه و فروپاشی استقرار شده و در موارد دیگر با تغییر جهت رودخانه و سیلاب های ناشی از آن، برخی استقرارها به کلی متروک یا دارای وقفه فرهنگی شده­اند. محوطه قلعه­بن یکی از محوطه­ هایی است که به دلیل رسوبات سیلابی دارای وقفه فرهنگی شده است، با توجه به نتایج به دست آمده از کاوش این محوطه، در ترانشه­های Q-31 وX-35 ، لایه­ های سیلابی فاقد بقایای فرهنگی به ضخامت نزدیک به یک متر شناسایی گردید که حاکی از یک وقفه در این محوطه است. دلیل این ناهنجاری زیست­محیطی را می­توان در رخداد پارینه ­لرزه در ترانشه­Q-31­ دانست که پس از آن سراسر محوطه قلعه ­بن با نهشته­ های سیلابی پوشیده شده است. بر ­پایه گاهنگاری به روش کربن­14 در محوطه قلعه ­بن آخرین لایه استقراری پیش از متروک شدن­(­1613-1508پیش از میلاد) برآورد می­گردد.

چکیده هدف از این مطالعه ارائه نقشه شدت اصلاح شده مرکالی به روش احتمالی بر اساس مطالعات لرزه زمین ساخت در چهار گوش ماکو است. منطقه مورد مطالعه در گوشه شمال غربی ایران واقع شده است. وقوع چندین زلزله مخرب و وجود گسل­های فعال نشان دهنده سطح بالای لرزه خیزی در این منطقه است. براساس بررسی های لرزه زمین ساختی و مقادیر پارامتر b، همه چشمه های لرزه زای فعال، شناسایی و پارامترهای لرزه ای برای آن ها محاسبه شد. سپس نقشه شدت اصلاح شده مرکالی با استفاده از چهار رابطه کاهندگی محاسبه گردید. نتایج نشان داد که حداکثر شدت به شکل نواری با روند شمال غرب-جنوب شرق است که سازگاری خوبی با گسل های ایگدیر و بلیکگلو نشان می دهد. نتایج حاضر با نقشه شدت زمین لرزه هایی که در منطقه رخ داده، مطابقت خوبی دارد.

چکیده گنبد نمکی نازی در مر ز پهنه زاگرس مرتفع و زاگرس چین خورده در شمال غرب استان چهارمحال  بختیاری واقع شده است و توالی سازندهای منطقه شامل سنگهای رسوبی اینفراکامبرین تا عهدحاضر می باشد. هدف از این مطالعه، بررسی زمین ساخت فعال مرتبط با گسل زردکوه و گنبد نمکی نازی در منطقه بازفت در استان چهارمحال و بختیاری، با استفاده از شاخص هایی مورفومتری است. جهت بررسی زمین ساخت منطقه مورد مطالعه ابتدا محدوده مورد بررسی به 59 حوضه تقسیم شد. سپس شاخص‌های کمی مورفومتری از قبیل شاخص انتگرال هیپستومتری، شاخص عدم تقارن حوضه زهکشی، شاخص گرادیان رودخانه، شاخص شکل حوضه، شاخص سینوسیته جبهه کوهستان، شاخص زمین ساخت فعال نسبیمورد محاسبه قرار گرفته است.  در شاخص Hi، تعداد 7 حوضه منطقه دارای فعالیت نو زمین ساختی فعال، 21 حوضه آن دارای فعالیت نوزمین ساختی متوسط، 31 حوضه آن دارای فعالیت نوزمین ساختی کم شناسایی شد . همچنین در شاخص  Af تعداد 18 حوضه با فعال نوزمین ساختی بالا و فعال ، 21 حوضه با فعالیت نوزمین ساختی متوسط و 20 حوضه با فعالیت نوزمین ساختی کم تعیین شد. یک حوضه دارای فعالیت بالا، دو حوضه با فعالیت نوزمین ساختی متوسط و 56 حوضه  با فعالیت نوزمین ساختی کم در شاخص SL تعیین شد. در شاخص BS تعداد 2 حوضه دارای فعالیت نوزمین‌ ساختی فعال، 2 حوضه دارای فعالیت نوزمین ساختی متوسط و  54 حوضه با فعالیت نوزمین ساختی کم شناسایی شد. در شاخص Smf  16 حوضه دارای فعالیت نوزمین ساختی فعال و بقیه حوضه ها با فعالیت نوزمین ساختی کم تا بسیار کم می باشند. شاخص‌ فعالیت نسبی (Iat)  در منطقه مورد مطالعه دال بر حضور 3 حوضه با فعالیت نوزمین ساختی فعال ،  26 حوضه با فعالیت نوزمین ساختی متوسط و 30 حوضه دارای فعالیت نوزمین ساختی کم می‌باشند. براساس شاخص‌های محاسبه شده، منطقه مورد مطالعه دارای فعالیت های حوضه ای متفاوت از متوسط تا کم می‌باشد.

چکیده مطالعه حاضر با هدف بررسی آلودگی عناصر سنگین در خاک محدوده شهرکرد با استفاده از شاخص‌های مختلف با تجزیه شیمیایی 61 نمونه خاک از عمق 25-0 سانتی‌متری انجام شد. غلظت کل عناصر سنگین بااستفاده از دستگاه (ICP-MS) در شرکت زرآزما اندازه‌گیری گردید. نتایج نشان داد عناصر آرسنیک، مس، نیکل، کروم، وانادیوم، سرب و روی پایین‌تر از حدمجاز و عنصر کبالت برای حدود 65 درصد نمونه‌ها بالاتر از حد استاندارد کانادا است. براساس شاخص زمین‌انباشتگی خاک منطقه موردمطالعه غیرآلوده است و صرفاً میزان اندکی آلودگی در ارتباط با آرسنیک مشاهده شد. براساس شاخص فاکتور تجمع، آرسنیک غنی‌شدگی متوسط و سایر عناصر، غنی‌شدگی کمی را نشان دادند. مقادیر فاکتور غنی‌شدگی زمین‌زاد بودن منشأ این عناصر را تأیید می‌کند. براساس میانگین شاخص PI، سطح آلودگی خاک منطقه مورد مطالعه برای 8 فلز مورد بررسی در کلاس آلودگی کم تا متوسط بود. به طورکلی خاک شهرستان شهرکرد در مقایسه با خاک برخی شهرهای جهان تمرکز غلظت عناصر کروم، نیکل و وانادیوم بیش‌تری دارد.

چکیده اسکلروکرونولوژی، مطالعۀ فیزیکی و شیمیایی بافت سخت موجودات زنده‌ای است که معمولاً از طریق تجمع تدریجی لایه‌ها، رشد می‌کنند. مطالعۀ میکروسکوپی برش ها، ریخت‌شناسی و بررسی الگوهای رشد صدف بی مهرگان منجر به درک چگونگی از شرایط محیط رشد جاندار می‌شود. سنجش نسبت ایزوتوپ‌های پایدار در کنار مطالعۀ مقاطع نازک میکروسکوپی نیز امکان بازسازی شرایط محیطی زمان رشد جانور را فراهم می‌کند. روش‌های اسکلروکرونولوژی در چند دهۀ گذشته علاوه بر زیست‌شناسان به دلیل دقت بررسی سالانه، ماهانه، هفتگی و حتی روزانه، مورد توجه دیرینه‌شناسان و باستان‌شناسان برای پاسخ به پرسش‌های دیرین اقلیم بوده است. علی رغم دقت و اهمیت کاربردی آن در زمینه بازسازی شرایط محیطی، به نظر می‌رسد همچنان برای بسیاری از پژوهشگران ناشناخته است. علاوه بر این در اسکلروکرونولوژی با گونه‌هایی از جانداران روبرو هستیم که تفاوت‌هایی را در بخش‌هایی از روند بررسی الگوی رشد یا چگونگی نمونه‌برداری جهت آنالیز ایزوتوپی ایجاد می‌کند. این در حالی است که گاهی گونه‌های تایید شده برای آنالیز با گذشت زمان این قابلیت را از دست می‌دهند یا حتی گونه‌هایی هستند که تنها قسمت‌های مشخصی از آن‌ها می‌تواند مورد بررسی قرار گیرد. چنین مواردی برای پژوهشگرانی که به تازگی به این رشته علاقمند شده‌اند، مطالعۀ روش‌های مربوط را دشوار کرده است. این مقاله با مرور پیشینه و ادبیات اسکلروکرونولوژی و استفاده از روش‌های اسکلروشیمی به منطور بازسازی شرایط آب‌وهوایی از طریق مطالعات کتابخانه‌ای بخش مهمی از این مشکلات را رفع می‌کند.

چکیده دریاچه ارومیه در شمال غربی ایران واقع‌شده و یکی از بزرگ‌ترین دریاچه‌های فوق شور دائمی جهان و بزرگ‌ترین دریاچه فوق شور خاورمیانه می‌باشد. در دو دهه اخیر در اثر تغییرات آب‌ و هوا و کاهش بارش، افزایش دما و تبخیر و بسیاری دیگر از عوامل تشدیدکننده خشک‌سالی، مصرف آب در منطقه افزایش یافته همچنین احداث سد و میان‌گذر شهید کلانتری و استفاده از آب رودهای تغذیه‌کننده دریاچه جهت مصارف کشاورزی و شهری موجب کاهش شدید آب دریاچه شد. در این تحقیق مدل مفهومی جهت بررسی میزان اثرگذاری و اثرپذیری و تعیین ضرایب اهمیت نسبی و رتبه‌بندی آن‌ها با استفاده از روش یکپارچه‌سازی دیمتل و فرآیند تحلیل شبکه‌ای فازی و ماتریس ارتباطات عوامل مؤثر جهت تعیین ضرایب وزنی به روش F.D.ANP ارائه ‌گردید تا مهم‌ترین پارامترهای موثر بر خشکی دریاچه ارومیه شناسایی شود. بررسی اولویت‌بندی زیر معیارها نشان داد تمامی زیرمعیارهایی که بعد از چهار زیر معیار مدیریتی قرارگرفته است، به‌جز افزایش دما، کاهش باران و افزایش تبخیر همگی درصورتی‌که یک برنامه مدیریتی صحیح تدوین می‌شد شرایط افت آب دریاچه رخ نمی‌داد و یا شدت بسیار کمتری داشت.

چکیده گرانیت کوه سفید در پهنه زمین‌درز سیستان، و قسمت مرکزی نوار گرانیتوئیدی زاهدان-سراوان قرار دارد. شکستگی های متفاوتی این گرانیت، هاله دگرگونی و سنگهای اطراف را تحت تاثیر قرار داده اند. در این مطالعه با بررسی این ساختارها به نقش گسل‌های اصلی و جایگیری توده گرانیتی در توسعه شکستگی‌ها پرداخته شده است. در ابتدا با استفاده از پردازش تصاویر ماهواره‌ای و مطالعات دورسنجی، سیستم شکستگی‌ها و گسل‌های موجود در توده‌ نفوذی و سنگ‌های میزبان استخراج گردید. سپس جهت تنش حد اکثر در منطقه و روابط قطع شدگی از یکدیگر متمایز و دسته بندی شدند. با توجه به اطلاعات به دست آمده دو فاز دگرشکلی از قدیم به جدید پیشنهاد می‌گردد . فاز پیش‌رونده D1 که با جهت تنش حداکثر شمال شرق- جنوب شرق باعث توسعه خطواره‌های مزدوج شمال شرق-جنوب غرب شده و در ادامه با فعالیت گسلهای به موازات گسل سراوان محیط مناسب جهت نفوذ توده گرانیتی فراهم شده است. همزمان با نفوذ توده شکستگی‌های شعاعی در سنگهای اطراف توسعه پیداکرده‌اند. بعد از سرد شدن و ایجاد هاله دگرگونی، تداوم تنش با همین امتداد باعث ایجاد شکستگی‌های مزدوج در توده اصلی شده است در ادامه فاز D2  ناشی از تکتونیک فعال منطقه با ایجاد گسل‌های شمالی- جنوبی تمامی ساختارهای قدیمی را قطع و جابجا می‌کند.